Austrália, 20 Outubru 2026 (Iklik.Info) — Prezidente Repúblika Timor-Leste (PRTL), José Ramos-Horta, defende tranzisaun enerjétika justu ba nasaun sira ne’ebé sei dezenvolve hela, ho garantia asesu ba finansiamentu klimátiku, teknolojia apropriada no investimentu iha enerjia renovável. Prezidente hato’o pozisaun ne’e durante partisipasaun iha Simeira Global Citizen NOW: Perth 2026, iha Austrália Osidentál, hodi promove dezenvolvimentu sustentável, redusaun pobreza no independénsia ekonómika.
Iha komunikadu ne’ebé Iklik News ohin sita husi media Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite katak, Prezidente Repúblika (PR) José Ramos-Horta, partisipa iha Global Citizen NOW: Perth 2026, ne’ebé hala’o husi loron 18 to’o 20 fulan-outubru 2026, iha Austrália Osidentál. Simeira ne’e halibur líder globál sira no reprezentante husi governu, setór negósiu no sosiedade sivíl, atu buka no avansa solusaun ba dezafiu enerjétika no klimátika sira antes Konferénsia Nasoins Unidas kona-ba Mudansa Klimátika (COP31).
Simeira ne’e hala’o iha Sentru Konvensaun no Espozisaun Perth, ho objetivu atu kria plataforma ba líder sira husi setór oioin hodi avansa solusaun prátika, anunsia kompromisu foun, hametin parseria no mobiliza investimentu. Inisiativa hirak-ne’e foka ba habelar asesu ba enerjia moos, aselera eletrifikasaun, hametin seguransa enerjétika no apoia dezenvolvimentu globál.
Iha simeira ne’e oradór dahuluk sira iha Global Citizen NOW: Perth inklui Prezidente Timor-Leste no Laureadu Nobel ba Pás, José Ramos-Horta; Primeiru Ministru Antigua no Barbuda no Prezidente em ezersísiu Commonwealth, Gaston Browne; Premier Austrália Osidentál no Ministru ba Indústria Defeza, Turizmu, Komérsiu no Investimentu, Roger Cook; Prezidente no CEO Globál husi Sosiedade Ázia no PrimeirunMinistru Austrália dala 26, Kevin Rudd; Diretór Ezekutivu Ajénsia Enerjia Internasionál, Fatih Birol; Kapitaun ekipa Fremantle Dockers, Alex Pearce; no Vise Sekretária Jerál Nasoins Unidas, Amina J. Mohammed, ne’ebé sei hato’o diskursu liuhusi vídeo.
Prezidente Ramos-Horta partisipa iha diskusaun ho títulu “Enerjia, Seguransa no Independénsia”, ne’ebé modera husi Prezidente Tratadu Naunproliferasaun Kombustível Fóssil, Tzeporah Berman. Diskusaun ne’e envolve mós Antigu Prezidente Kiribati, Anote Tong, no Diretora Ezekutiva Fundu Verde ba Klíma, Mafalda Duarte.
Diskusaun ne’e aborda importánsia seguransa enerjétika, asesu ba eletrisidade ne’ebé asesível no konfiável, investimentu iha enerjia renovável, finansiamentu klimátiku no tranzisaun justu. Partisipante sira mós konsidera nesesidade atu rekoñese sirkunstánsia espesífika no prioridade dezenvolvimentu husi nasaun ki’ik no nasaun sira ne’ebé sei dezenvolve hela.
Hodi destaka prioridade dezenvolvimentu nasionál Timor-Leste nian, Prezidente Ramos-Horta subliña katak asesu ba eletrisidade iha importánsia fundamentál atu hadi’a edukasaun, servisu saúde, oportunidade ekonómika no dignidade umana.
Maski Timor-Leste halo ona progresu signifikativu hodi habelar asesu ba eletrisidade dezde restaurasaun independénsia, nasaun kontinua hasoru dezafiu atu hamenus dependénsia ba gazóleu importadu no harii sistema enerjétika ne’ebé konfiável liu, asesível no sustentável.
Prezidente Ramos-Horta mós husu ba kooperasaun internasionál ne’ebé forte liu atu garante asesu ba finansiamentu ne’ebé asesível, teknolojia apropriada no koñesimentu tékniku espesializadu ba nasaun sira ne’ebé sei dezenvolve hela. Tanba ne’e, asaun klimátika tenke la’o hamutuk ho dezenvolvimentu ekonómiku no redusaun pobreza, hodi permite nasaun sira hanesan Timor-Leste uza rekursu ne’ebé iha ho responsabilidade atu finansia futuru ne’ebé diversifikadu no sustentável liu.
Iha diskusaun ne’e, Prezidente Ramos-Horta haktuir katak ba Timor-Leste, tranzisaun enerjétika la’ós de’it kona-ba hamenus emisaun, ida ne’e kona-ba dignidade umana, independénsia ekonómika no futuru ida ne’ebé justu liu ba povu. Tanba ne’e tenke asegura katak sidadaun hotu-hotu iha asesu ba eletrisidade ne’ebé konfiável, asesível no moos ba beibeik.
“Ita-nia rekursu petrolíferu tenke ajuda ita atu harii ekonomia sustentável ba aban-bainrua nian, enkuantu parseiru internasionál sira tenke halo enerjia ne’ebé moos sai asesível liután liuhusi finansiamentu asesível, teknolojia no investimentu. Ita labele husu ba nasaun sira ne’ebé sei dezenvolve hela atu hili entre kombate pobreza ohin loron no proteje planeta ba jerasaun sira iha futuru. Ho parseria sira ne’ebé loos no tranzisaun ida ne’ebé justu, ita bele atinji objetivu rua ne’e,” Prezidente Ramos-Horta afirma.
Aleinde ne’e, Prezidente Ramos-Horta subliña mós importánsia solidariedade rejionál, liuliu liuhusi kooperasaun entre nasaun sira iha rejiaun Pasífiku. Ramos-Horta refere ba ninia partisipasaun foin lalais ne’e iha enkontru preparatóriu antes COP31, ne’ebé hala’o iha Fiji no Tuvalu.
Iha enkontru hirak-ne’e, líder sira Pasífiku reafirma nesesidade urjente atu hametin adaptasaun klimátika, reziliénsia, asesu ba finansiamentu klimátiku ne’ebé asesível no aumenta investimentu iha enerjia renovável. Maibé nasaun sira ne’ebé kontribui ki’ik liu ba emisaun globál gás ho efeitu estufa labele sai vítima prinsipál husi konsekuénsia mudansa klimátika.
Antes COP31, Prezidente Ramos-Horta husu ba governu sira, instituisaun finanseira internasionál no investidór sira atu transforma kompromisu klimátiku ba rezultadu konkretu. Rezultadu hirak-ne’e inklui asesu lalais liu ba finansiamentu klimátiku, implementasaun projetu prátiku kona-ba enerjia renovável no investimentu iha infraestrutura reziliente ba komunidade sira ne’ebé vulnerável ba impaktu mudansa klimátika.
Prezidente Ramos-Horta nia partisipasaun iha Global Citizen NOW: Perth 2026 sai nu’udar oportunidade atu hato’o prioridade Timor-Leste nian kona-ba seguransa enerjétika, dezenvolvimentu sustentável, redusaun pobreza no nesesidade ba parseria internasionál ne’ebé bele garante tranzisaun enerjétika justu no asesível ba sidadaun hotu-hotu.
Jornalista David da Costa