Díli, 15 Setembru 2026 (Iklik.Info) – Prezidente Repúblika José Ramos-Horta, hateten, Timor-Leste tenke uza rikusoin petrolíferu ho prudénsia hodi finansia dezenvolvimentu no investimentu públiku, maibé objetivu prinsipál mak transforma rikusoin ne’ebé akumula ona iha Fundu Rikusoin Soberanu ba kapasidade produtiva nasionál, atu harii ekonomia ne’ebé diversifikada no la depende ba petróleu.
Prezidente Ramos-Horta hateten, ekonomia Timor-Leste sai aleinde mina-rai tanba reseita petrolífera, ne’ebé permite nasaun finansia konstrusaun Estadu no investimentu públiku boot liuhosi Fundu Rikusoin Soberanu ida.
“Ita tenke rekoñese legadu ida ne’e,” dehan Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta halo diskursu offisiál kona-bá sesaun solene abertura ba IV sesaun Lejislasaun ba da-VI, iha Parlamentu Nasionál, Tersa 15/09.
Ho aprosimadamente US$18.43 biliaun iha ativu, Fundu Rikusoin Soberanu kontinua sai rezerva importante ida ba Timor-Leste. Tanba ne’e, responsabilidade Estadu mak asegura rikusoin ne’e uza ho prudénsia, liuliu atu kria kondisaun ba ekonomia ne’ebé bele sustenta-an rasik no la depende ba reseita petróleu.
Ramos-Horta subliña, objetivu la’ós simplesmente atu prezerva Fundu Rikusoin Soberanu, maibé transforma rikusoin ne’ebé akumula ona ba kapasidade produtiva nasionál.
Maibé tranzisaun ba ekonomia diversifikada presiza investimentu boot, inklui iha eletrisidade, estrada nasionál no rurál, eskola, ensinu superiór, instalasaun saúde no infraestrutura fundamentál sira seluk.
Tuir Ramos-Horta, eletrifikasaun bele permite komunidade sira iha asesu ba eskola, sentru saúde, negósiu ki’ik no atividade produtiva. Enkuantu estrada di’ak sei fasilita agrikultór no produtór sira atu lori sira nia produtu ba merkadu.
Ramos-Horta mós konsidera eskola no universidade nu’udar infraestrutura importante hodi fó formasaun ba forsa traballu ne’ebé ekonomia presiza, enkuantu fasilidade kuidadu saúde sira sei proteje kapitál umanu nasaun nian.
“Ohin, infraestrutura ida ne’e konstitui fundasaun ne’ebé ita tenke harii ekonomia ida ne’ebé produtivu liu,” hateten Prezidente Ramos-Horta.
Timor-Leste Presiza Hasa’e Agrikultura no Agronegósiu
Iha setór agrikultura, Prezidente Ramos-Horta dehan, Timor-Leste presiza hasa’e produtividade, reabilita sistema irigasaun, promove mekanizasaun, hadi’a asesu ba merkadu no dezenvolve agronegósiu.
“Ita hakarak agrikultór sira bele produz barak liu, lakon menus, fa’an di’ak liu no transforma agrikultura ba atividade komersiál ida ne’ebé sustentável,” Ramos-Horta subliña.
Produsaun agríkola, tuir Ramos-Horta, tenke fó hahán ba família sira, garante abastesimentu ba merkadu doméstiku, fornese matéria prima ba indústria ai-han no, bainhira bele, hamenus dependénsia ba produtu importadu.
Iha setor peska no aquikultura, Prezidente Ramos-Horta, hateten, Timor-Leste iha potensialidade boot ne’ebé seidauk esplora tomak.
Nia konsidera katak hamenus lakon produtu, hadi’a prosesamentu, reforsa prezervasaun no kria asesu ba merkadu rejionál bele aumenta valór akresentadu hosi produsaun iha rai-laran.
“La to’o atu kail ikan de’it. Ita tenke kria valór husi ikan. Presiza ekipamentu, prosesamentu, armazenamentu, transporte, komersializasaun no asesu ba merkadu ne’ebé di’ak liu,” dehan Prezidente Ramos-Horta.
No iha setor turizmu, Ramos-Horta dehan, Timor-Leste iha patrimóniu naturál, kulturál no istóriku ne’ebé riku tebes. Maibé, nia konsidera turizmu sei fó impaktu ekonómiku loloos se vizitante sira hela kleur liu iha Timor-Leste, gasta osan barak liu iha país no se parte signifikativa hosi rendimentu ne’e to’o ba komunidade sira.
Ramos-Horta hakarak turizmu bele kria empregu ba joven sira, oportunidade ba negósiu ki’ik, rendimentu ba komunidade no merkadu ba produtu nasionál. Turizmu mós bele liga diretamente kultura, agrikultura, artezanatu, transporte, restaurante, otél no servisu sira seluk.
Tanba ne’e, iha área ekonomia dijitál, Prezidente haree oportunidade boot ba Timor-Leste, liuliu liuhosi uza konetividade no teknolojia foun. Teknolojia bele ajuda hamenus kustu, hadi’a servisu públiku no privadu, fasilita pagamentu, apoia negósiu ki’ik no kria profisaun foun ba joven sira.
“Investe iha konetividade, abilidade dijitál no inovasaun maka investe iha ita nia joven sira nia kapasidade atu partisipa iha ekonomia sékulu XXI nian,” Ramos-Horta hateten.
Prezidente Ramos-Horta mós subliña, kobertura eletrisidade iha Timor-Leste ne’ebé to’o 99.7% kria ona baze esensiál ba dezenvolvimentu. Maibé, etapa tuirmai tenke garante enerjia ne’ebé efisiente liu, seguru liu no progresivamente sustentável, hodi hamenus kustu ba família no empreza sira no kria kondisaun ba atividade produtiva foun.
Tanba ekonomia verde labele haree de’it nu’udar obrigasaun ambientál, maibé tenke haree mós nu’udar oportunidade iha área enerjia renovável, jestaun rekursu naturál, efisiénsia enerjétika, agrikultura sustentável no forma foun sira produsaun nian.
Timor-Leste presiza Dezenvolve Indústria no Servisu Nasionál
Prezidente Ramos-Horta hateten, Timor-Leste presiza dezenvolve indústria no servisu nasionál sira ne’ebé iha kapasidade atu aproveita benefísiu hosi investimentu públiku no kreximentu ekonómiku.
Tanba ne’e iha projetu boot hotu-hotu, Estadu no parte relevante sira tenke haree klaru kona-ba hira hosi investimentu ne’ebé hela iha rai-laran, hira mak empreza Timoroan partisipa, traballadór Timoroan hira mak hetan abilidade foun no matenek hira mak bele hela no dezenvolve iha Timor-Leste.
“Ita tenke husu, investimentu ne’e hira maka hela iha rai laran? Empreza Timoroan hira mak partisipa? Traballadór Timoroan hira mak hetan abilidade foun? Matenek hira mak hela iha Timor-Leste? Ida ne’e maka dalan oinsá investimentu bele transforma-an ba kapasidade nasionál,” Prezidente Ramos-Horta husu.
Prezidente mós subliña, diversifikasaun ekonomia la bele halo hosi Estadu mesak, maibé presiza kontribuisaun forte hosi setór privadu. Tanba Timor-Leste presiza empreza nasionál ne’ebé forte, agrikultór no peskadór ne’ebé integradu ho merkadu, emprezáriu ne’ebé iha kapasidade atu halo inovasaun no investidór ne’ebé iha vontade atu kria produsaun, empregu no koñesimentu iha rai laran.
Tanba ne’e, estadu tenke kria kondisaun atu empreza mikro, ki’ik no médiu bele buras; agrikultór bele transforma sira-nia produsaun ba atividade komersiál sustentável; joven sira bele kria negósiu; no investidór sira hetan seguransa, previzibilidade no oportunidade. Maibé ekonomia ida ne’ebé diversifikada labele depende eskluzivamente ba Estadu nu’udar empregadór, kompradór no investidór.
Tanba ne’e, Timor-Leste presiza ekonomia ida ne’ebé setór privadu sira produz, investe, emprega no esporta, hodi garante katak dezenvolvimentu nasionál bele kontinua maski reseita petróleu diminui.
Jornalista: David da Costa