Empoderamentu ba Feto Importannte no Kontribui ba redusaun violensia domestika

  • 0
  • 25 views

Díli, 15 Setembru 2026 (Iklik.Info) – Prezidente Repúblika (PR) José Ramos-Horta hateten,  empoderamentu ekonómiku ba feto Timoroan sira importante tebes ba hadi’a moris-di’ak família sira, fortalece ekonomia nasionál no kontribui ba redusaun violénsia doméstika.

Prezidente Ramos-Horta dehan, durante mandatu ninia, feto liu 2,000 hetan benefísiu liuhosi programa formasaun, ekipamentu, asesu ba merkadu, sertifikasaun no apoiu finanseiru. Feto na’in 832 hetan formasaun prátika kona-ba jestaun negósiu ki’ik, inklui jestaun kustu, definisaun presu, promosaun, poupansa no jestaun negósiu.

Aleinde ne’e, feto na’in 980 simu ekipamentu hodi hametin sira nia negósiu, inklui fogaun, mákina kostura, ekipamentu padaria, mákina tunu kafé no ferramenta serbisu sira seluk. Feto liu 300 hetan asesu ba espasu fa’an iha feira, bazar no eventu nasionál no internasionál sira, hodi ajuda sira amplia merkadu ba sira nia produtu. Karreta hahán hamutuk 58 fahe ona, hodi kontribui ba fortalese negósiu ki’ik sira no apoia família sira.

Prezidente Ramos-Horta subliña, programa sira ne’e, feto na’in 217 ne’ebé moris iha situasaun pobreza hetan apoiu finanseiru diretu hodi reforsa sira nia mikro-negósiu.  Programa sira ne’e buka atu garante inkluzaun, liuliu fó atensaun ba feto sira ho defisiénsia no grupu vulneravel sira seluk.

“Ami mós buka atu garante katak programa sira ne’e inkluzivu, hodi fó atensaun ba feto sira  ho defisiénsia no grupu vulneravel sira seluk,” dehan Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta halo diskursu offisiál kona-bá sesaun solene abertura ba IV sesaun Lejislasaun ba da-VI, iha Parlamentu Nasionál, Tersa 15/09.

Nia afirma, númeru sira ne’e la’ós de’it estatístika. Iha númeru ida idak nia kotuk iha ema ida, família ida, labarik ida, feto ida, joven ida ka komunidade ida ne’ebé nia moris presiza buka atu hadi’a.

Kualidade Estadu nian

Iha kontestu kualidade Estadu, Prezidente Ramos-Horta, hateten,  Timor-Leste presiza transparénsia ne’ebé boot liu, jestaun rekursu públiku ne’ebé di’ak liu, instituisaun fiskalizasaun ne’ebé forte, kombate korrupsaun no administrasaun públika ida ne’ebé modernu, dijitál, kompetente no orienta ba servisu sidadaun.

Ramos-Horta dehan, Estadu modernu la’ós Estadu ida ne’ebé boot liu, maibé Estadu ida ne’ebé kompetente, transparente, efisiente no responsavel liu. prosedimentu sira presiza simplifika, burokrasia hamenus, servisu públiku sira dijitaliza no atendimentu ba sidadaun no empreza sira hadi’a.

 

Ramos-Horta mós konsidera transformasaun dijitál no Intelijénsia Artifisiál nu’udar instrumentu importante atu apoia servisu públiku sira sai lalais liu, asesivel liu, efisiente liu no transparente liu.

“Laiha sidadaun ida maka presiza influénsia polítika atu ezerse sira nia direitu. Laiha empreza ida maka tenke depende ba relasaun pesoál sira atu bele hala’o operasaun. No labele iha instituisaun ida mak iha Konstituisaun no lei nia leten,” hateten Ramos-Horta.

Nia subliña, Estadu de Direitu tenke sai realidade ne’ebé moris hosi sidadaun, no la’ós de’it prinsípiu ne’ebé hakerek iha Konstituisaun. Iha kontestu ida ne’e, importante progresu ne’ebé alkansa iha tinan ida ne’e kona-ba prosesu instalasaun Suprem Tribunál Justisa.

Dezde inísiu nia mandatu, Prezidente hateten, nia defende instalasaun Supremo Tribunál Justisa nu’udar imperativu konstitusionál no pasu importante atu kompleta arkitetura judisiál Repúblika nian.

Tuir Ramos-Horta, instalasaun Tribunál Superiór Justisa sei reforsa Estadu de Direitu, protesaun ba direitu fundamentál sira, unidade jurisprudénsia nian no konfiansa sidadaun sira iha Justisa.

Ramos-Horta mós hateten  Timor-Leste presiza Justisa ne’ebé lalais liu no asesivel liu, inklui mekanizmu efikás ba rezolusaun konflitu, liuliu disputa ekonómika no komersiál.Tanba ne’e, seguransa jurídika tenke fortalese, lisensiamentu simplifika, koerénsia regulatória hadi’a, dupla tributasaun evita, protesaun investimentu promove no mekanizmu arbitrajen komersiál dezenvolve tuir prátika di’ak internasionál sira.

Maibé, Prezidente Ramos-Horta subliña, seguransa jurídika mós tenke proteje sidadaun no negósiu ki’ik sira kontra situasaun esplorasaun ekonómika.

Ramos-Horta hateten,  sidadaun no empreza barak hasoru difikuldade atu hetan empréstimu liuhosi sistema bankáriu formál. Bainhira sira konsege hetan finansiamentu, kondisaun kréditu no enkargu finanseiru sira bele sai todan ba empreza ki’ik sira no família sira ho rendimentu limitadu.

Bainhira kréditu formál la disponivel ka la asesivel, ema balun rekorre ba empréstimu informál sira. Ramos-Horta hateten katak simu ona relatóriu preokupante kona-ba kobra taxa juru ne’ebé aas tebes, ne’ebé bele to’o 10%, 20% ka 30% kada fulan.

Tuir Ramos-Horta, situasaun ida ne’e bele tau devedór sira iha dívida ne’ebé pratikamente imposivel atu ultrapasa.

“Nune’e urjente tebes atu Governu no Parlamentu Nasionál avalia no reforsa kuadru legál ne’ebé aplikavel ba kréditu informál no ba prátika uzura no kobransa dívida abuziva,” hateten Ramos-Horta.

Nia propoin atu estabelese limite klaru, mekanizmu denúnsia, protesaun ba vítima sira no sansaun efetivu ba prátika ilegál sira.

Ramos-Horta mós konsidera importante atu kria kondisaun ne’ebé di’ak liu, nune’e sidadaun sira, agrikultór sira, traballadór sira no empreza mikro, ki’ik no médiu sira bele hetan asesu ba kréditu formál ho responsabilidade no kustu razoavel.

Kondisaun sira ne’e, tuir nia, bele hetan liuhosi fortalesimentu mekanizmu garantia, mikrofinansiamentu no instrumentu finanseiru sira seluk ne’ebé adekuadu ba realidade Timor-Leste.

“Ita labele harii ekonomia ida ne’ebé produtiva se ita nia emprezáriu sira labele finansia sira-nia negósiu,” hateten Prezidente Ramos-Horta.

Ramos-Horta subliña, kréditu tenke sai instrumentu dezenvolvimentu, la’ós armadilha ida ne’ebé kondena família sira no empreza sira ba siklu dívida ne’ebé laiha rohan.

Ramos-Horta mós defende nesesidade atu estuda mekanizmu ba reestruturasaun ka, bainhira legalmente justifikavel, perdaun dívida balu, partikularmente iha kazu família ka emprezáriu ki’ik sira vulneravel iha aspetu ekonómiku no dívida ne’e sai la sustentável.

Mekanizmu sira-ne’e, tuir nia, tenke estabelese ho kritériu klaru, transparénsia no responsabilidade, hodi prevene abuzu no garante sistema finanseiru kontinua funsiona ho forma sustentável.

Revizaun ba Empreza Públika no Institutu Públiku

Ramos-Horta mós hateten, Timor-Leste presiza halo revizaun ba efisiénsia no sustentabilidade Empreza Públika no Institutu Públiku sira. No Estadu iha Empreza Públika hamutuk 8, partisipa iha Sosiedade Anónima 2 no iha Institutu Públiku liu 20.  Númeru entidade públika sira ne’e maka’as liu bainhira konsidera dimensaun ekonómika no sosiál País nian.

Ramos-Horta rekonhese, servisu balun, tanba sira nia kompleksidade, presiza jestaun emprezariál, hanesan iha área eletrisidade, bee ka farmaséutiku sira, entre área sira seluk. Maibé, nia konsidera imperativu atu garante supervizaun adekuada hosi autoridade ministeriál respetiva sira.

“Laiha empreza ka instituisaun públiku Timoroan ida maka bele reklama katak nia ‘autónomu’ hodi hetan izensaun hosi kontrolu Governu ka Estadu nian,” hateten Ramos-Horta.

Prezidente subliña, ida ne’e liuliu importante bainhira entidade sira la hamosu produtividade ka reseita ne’ebé signifikativa, hanesan akontese iha país sira seluk ne’ebé iha kapasidade atu suporta saláriu aas hosi administrasaun sira.

Pelu kontráriu, nia hateten katak entidade públika barak sai todan ba rekursu sira iha Orsamentu Jerál Estadu nian.

Tanba ne’e, Ramos-Horta husu ba Governu atu halo, iha tinan oin mai, Auditoria Internasionál Independente ho objetivu atu promove reorganizasaun ba entidade sira ne’e.

Tanba ne’e, reorganizasaun ne’e importante atu garante entidade sira bele presta servisu ho kualidade, opera ho efisiénsia no progresivamente hamenus sira nia dependénsia ba transferénsia hosi Orsamentu Jerál Estadu nian.

Jornalista: David da Costa

Horta: Timor-Leste Tenke Transforma Rikusoin Petrolíferu ba Kapasidade Produtiva Nasionál
Prev Post Horta: Timor-Leste Tenke Transforma Rikusoin Petrolíferu ba Kapasidade Produtiva Nasionál
Solene IV Lejislativa Bankada FRETILIN Parabeniza PM Xanana Ne’ebé Rekoñese Seitor Saúde iha Problema
Next Post Solene IV Lejislativa Bankada FRETILIN Parabeniza PM Xanana Ne’ebé Rekoñese Seitor Saúde iha Problema