Timor-Leste Tenke Uza Rekursu Naturál Ho Responsabilidade atu Proteje Futuru País

  • 0
  • 20 views

Díli, 15 Setembru 2026 (Iklik.Info) – Prezidente Repúblika José Ramos-Horta hateten, Timor-Leste tenke uza no jere rekursu naturál sira ho responsabilidade, tanba rekursu hirak ne’e sei sai parte importante ba futuru país, inklui asegura dezenvolvimentu ekonómiku no sustentabilidade ba jerasaun sira tuirmai.

“Ita tenke uza ho forma responsável rekursu naturál sira ne’ebé pertense  nafatin ba ita nia futuru,” dehan Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta halo diskursu offisiál kona-bá sesaun solene abertura ba IV sesaun Lejislasaun ba da-VI, iha Parlamentu Nasionál, Tersa 15/09.

Ramos-Horta esplika,  dezenvolvimentu Greater Sunrise nafatin sai kestaun estratéjika ida ba Timor-Leste. Tanba negosiasaun sira avansa iha 2026 kona-ba enkuadramentu jurídiku, fiskál, tékniku no komersiál projetu nian, inklui Kontratu fahe Produsaun, Rejime Fiskál no Kódigu Mineiru Petróleu.

Ramos-Horta mós rejista progresu iha bloku sira hanesan Kuda Tasi, Jahal no Chuditch, inklui esplorasaun onshore, ho objetivu atu asegura reseita atuál no prepara futuru enerjétiku país nian.

Sustentabilidade Fiskál

Prezidente Ramos-Horta hateten, sustentabilidade ekonómika sei ezije mobilizasaun boot liu ba reseita interna, jestaun di’ak liu ba gastu públiku no utilizasaun prudente ba poupansa nasionál.

“Balun ko’alia kona-ba presipísiu fiskál; ha’u prefere atu ko’alia kona-ba tranzisaun fiskál ida,” dehan Prezidente Ramos-Horta.

Ramos-Horta esplika, durante tinan sanulu resin, Fundu Petrolíferu finansia parte boot hosi Orsamentu Estadu, hodi permite Timor-Leste investe iha infraestrutura no servisu esensiál sira.

Maski nune’e, Fundu Petrolíferu nafatin mantein pozisaun sólida, ho aproximadamentu US$18,43 biliaun iha trimestre daruak tinan 2026 nia rohan, enkuantu rendimentu investimentu atinji US$719 millaun iha trimestre ne’ebá, inklui rentabilidade 4,05%.

Investimentu Estranjeiru Tenke Kria Empregu, Transfere Koñesimentu no Aumenta Produsaun Nasionál

Prezidente Repúblika José Ramos-Horta,  dehan, investimentu estranjeiru ne’ebé Timor-Leste presiza la’ós de’it atu hatama kapitál, maibé tenke fó benefísiu diretu ba ekonomia nasionál, liuliu liuhosi kriasaun empregu, transferénsia koñesimentu no dezenvolvimentu kompeténsia nasionál.

Tanba ne’e, Timor-Leste hakarak investimentu estranjeiru ne’ebé bele kria empregu, transfere koñesimentu, dezenvolve kompeténsia nasionál no kontribui ba esportasaun.  Investimentu ida-idak tenke avalia mós tuir efeitu multiplikadór ne’ebé bele hamosu ba ekonomia nasionál.

“Investimentu ida-idak tenke avalia mós tuir ninia efeitu multiplikadór ba ekonomia nasionál. Ida ne’e kria empregu hira? Abilidade saida maka sei transfere? Kompañia Timoroan sira ne’ebé mak involve? Produtu ka servisu saida maka ita bele hahú produz iha rai-laran? Merkadu estranjeiru saida maka bele ajuda ita atu alkansa?” dehan Prezidente  Ramos-Horta.

Ramos-Horta subliña, prinsipiu sira ne’e tenke sai lójika ba polítika investimentu modernu ida, atu garante katak investimentu estranjeiru la’ós de’it lori kapitál mai Timor-Leste, maibé mós ajuda hametin kapasidade no produsaun nasionál.

Prezidente Ramos-Horta mós afirma,   nesesidade ba Timor-Leste atu iha infraestrutura ne’ebé di’ak liu, enerjia ne’ebé efisiente liu, konetividade aérea, marítima no dijitál, no ambiente regulatóriu ne’ebé bele hamenus kustu ba atividade negósiu.

Ramos-Horta haktuir, Timor-Leste presiza prodús barak liu no importa menus, hodi redús défisit komersiál ne’ebé to’o liu millaun US$700 iha tinan 2025. Maibé,  nia  husu kona-ba prosesu aprovasaun Lei Protesaun Investimentu no Lei Eliminasaun Dupla Tributasaun, ne’ebé, tuir nia, seidauk hetan aprovasaun maski ona liu tinan sanulu dezde 2023.

Maibé Prezidente Ramos-Horta mós dehan,  konetividade rejionál sei sai elementu esensiál ba dezenvolvimentu ekonomia Timor-Leste, liuliu depois Timor-Leste aumenta nia integrasaun ho merkadu rejionál.

Tanba ne’e, adesaun ba Organizasaun Komersiál Mundiál (OMK) iha tinan 2024 no ASEAN iha tinan 2025 nu’udar Estadu-Membru ba dala-11, loke asesu ba Timor-Leste ba merkadu rejionál ho populasaun liu millaun 700. Integrasaun ne’e, bele kria oportunidade foun ba komérsiu, investimentu, turizmu no integrasaun iha kadeia valór rejionál.

“Maibé integrasaun rejionál la signifika de’it loke ita nia merkadu ba ema seluk. Signifika mós prepara empreza Timoroan sira atu tama iha ema seluk nia merkadu,” hateten Prezidente Ramos-Horta.

Ramos-Horta subliña, Timor-Leste la bele limita-an de’it ba partisipasaun iha merkadu rejionál, maibé presiza aumenta kapasidade produtiva atu bele prodús barak liu, importa menus no exporta barak liu. Tanba ne’e, Timor-Leste presiza koloka produtu ho marka “Made in Timor” barak liu iha merkadu ASEAN no merkadu mundiál.

“Se ita importa kuaze buat hotu ne’ebé ita konsume, integrasaun rejionál aumenta liuliu ita nia importasaun. Se ita hasa’e ita nia kapasidade produtiva, integrasaun rejionál bele sai oportunidade ida atu halo esportasaun,” dehan Prezidente Ramos-Horta.

Tanba  ASEAN sei sai importante ba Timor-Leste, maibé benefísiu husi merkadu rejionál sei depende ba kapasidade país nian atu produz no kompete.

Timor Presiza Dezenvolvimentu Nasionál Manutensaun no Kapasidade Nasionál

Prezidente Ramos-Horta mós hateten, Timor-Leste presiza dezenvolve kapasidade nasionál ba manutensaun, reparasaun no konservasaun infraestrutura no ekipamentu públiku.

“La to’o atu harii. Ita tenke hatene oinsá atu mantein saida maka ita harii ona,” dehan Prezidente Ramos-Horta.

Nia esplika katak estrada, eskola, ospitál, sistema bee, rede elétrika ka ekipamentu públiku ne’ebé la hetan manutensaun adekuada bele sai lakon ba investimentu públiku no aumenta dependénsia ba apoiu esternu.

Tuir Prezidente Ramos-Horta, harii kapasidade manutensaun nasionál bele proteje investimentu públiku, hamenus kustu iha futuru no mós kria empregu espesializadu ba sidadaun Timoroan sira.

Tanba ne’e, diversifikasaun ekonómika mós ezije asesu boot liu ba finansiamentu, ho kréditu ba ekonomia ne’ebé tenke orienta ba atividade produtiva sira. No apoiu finansiáriu presiza fó atensaun liuliu ba mikro, empreza ki’ik no médiu, agrikultura, indústria, turizmu no setór foun sira iha ekonomia.

Prezidente Ramos-Horta hateten, dívida esterna Timor-Leste mantein iha nível ki’ik, ho dívida iha 2024 koresponde ba 15,37% hosi Rendimentu Nasionál Brutu, enkuantu servisu ba dívida reprezenta 3,05% hosi esportasaun nasionál.

“Objetivu labele simplesmente atu aumenta volume kréditu nian. Objetivu maka atu asegura katak kréditu finansia atividade sira ne’ebé maka produz, emprega, inova no hamosu rendimentu,” dehan Prezidente  Ramos-Horta.

Tuir Prezidente Ramos-Horta, ekonomia ida ne’ebé negósiu ki’ik bele hetan finansiamentu atu sosa ekipamentu, agrikultór bele investe iha produsaun, ka emprezáriu bele habelar unidade produsaun, sei ajuda ekonomia nasional hahú kria nia kreximentu rasik.

Jornalista: David da Costa

FONGTIL Sensibiliza Vizaun Estratejiku Direitu Umanu ASEAN Nian ba Membru Sosiedade Sivil
Prev Post FONGTIL Sensibiliza Vizaun Estratejiku Direitu Umanu ASEAN Nian ba Membru Sosiedade Sivil
Horta: Timor-Leste Tenke Transforma Rikusoin Petrolíferu ba Kapasidade Produtiva Nasionál
Next Post Horta: Timor-Leste Tenke Transforma Rikusoin Petrolíferu ba Kapasidade Produtiva Nasionál