Dili, 9 Setembru 2026 (i-klik.news)-Universidade Nasionál Timor-Lorosae (UNTL), liuhosi Fakuldade Edukasaun Humanidade (FEH), realiza konferensia imprensa konaba hasoru estrutura universidade no konsellu dixiplinar ne’ebe budu prosesu abuzu poder no kobransa ilegal iha sira-nia gabeta okos, liu fulan rua ona sira ignora estudante. Dosente ne’ebe halo kobransa ilegal ne’e hosi departamentu lian Tetun no departamentu fizika. Dosente nain rua ne’ebe halo kobransa ilegál ba estudante mak hanesan dosente hosi departamentu lian Tetun naran Alexandra Tilman no dosente hosi departamentu fizika mak naran Maria Lia.
Portavoz, Benjamin Geovanio Matos, liuhosi konferensia imprensa hateten, Asosiasaun akademika estudantil faculdade edukasaun humanidade mak organiza, asaun akademika reprezenta estudante sira nia estatutu asosiasaun akademika nian, artigu numeru 1 ne’ebe mak define iha asosisaun akademika estudantil nian no artigu 3 konaba nia vizaun no objetivu. Asosiasaun akademika estudantil faculdade edukasaun repozisaun ba kazu sira ne’ebe akontese iha fulan rua ka tolu ba kotuk liu-liu kazu iha fakuldade edukasaun departamentu lian Tetun ne’ebe profesora nain ida ne’ebe komete kazu korupsaun no kobransa ilegál, profesora ne’e komete iha 2017 kontribuisaun estudante sira-nian kada ema nain ida $17 dólar 50 centavus estudante sira-ne’e hamutuk 62, iha tinan 2022 estudante kada ema nain ida $4 dólar, ema ne’ebe kontribui hamutuk ema nain 179, iha tinan 2023 estudante kada ema nain ida kontribui tan 10 dólar kada ema nain 5 ne’ebe mak identifikadu.
“Kazu sira-ne’ebe akontese 2017 profesora haruka estudante sira sosa livru ho montante $17,50 centavus livru ne’e produs hosi profesora refere. Maibe no fim estudante sira, bainhira termina nia estudu iha Universidade Nasionál Timor-Lorosae (UNTL), mais livru ne’e la mosu. Momentu ne’eba IADE mos kestiona no ezije hodi nune’e dekanu atu resposta ba profesora nia aktu ida-ne’e mais no fim nia seidauk iha responsabilidade ba aktu refere.” Dehan Portavoz Benjamin Geovanio Matos, ba jornalista sira iha resintu UNTL, tersa-feira, 08/09.
Nia hatutan, Iha 2022 profesora ne’e tenta nafatin husu estudante sira hamutuk ema nain 179 kada estudante kontribui $4 dólar maibe no fim profesora ne’e halai tiha ba Indonézia hodi eskola tiha iha ne’eba no ignora tiha estudante nia problema ida-ne’e. Momentu ne’eba fulan haat ba kotuk estudante nafatin ezije sira nia direitu maibe laiha resposta ne’ebe klaru.
“Iha tinan 2023 profesora ne’e nafatin bosok estudante sira hodi hatama osan $10 dolar ba kaus amo papa nian, ne’ebe atu mai vizita Timor-Leste momentu ne’eba amo papa mai vizita tiha Timor no ikus fila-fali ba nia rai mate tan tiha ona mais kaus amo papa nia espiritu Santo ita la hetan.” Nia dehan.
Laos kazu ida-ne’e deit maibe kazu ne’ebe akontese iha departamentu fizika maibe profesora ne’e kualidade hanesan diretora departamentu fizika ne’ebe halo abuzu podér ba estudante sira liu-liu falsifika dokumentu notas estudante sira nian. Diretora ida-ne’e laos nia kompetensia tanba laos nia mak fo valor ho notas maibe no fim vinga oituan estudante sira ba deklarasaun hotu-hotu no ba kazu sira ne’ebe akontese iha tinan kotuk konaba asediu sexual nian, bainhira asosiasaun akademika estudantil hamutuk ho nia kolega no xefe IADE hodi anunsiu ba publiku momentu ida-ne’e sira deside no vinga estudante sira liuhosi notas. Depois fula hira ba kotuk asosiasaun akademika estudantil lori mos karta ba magnifiku Reitor hodi prosesu kazu ba departamentu rua ne’e hotu, mais no fim Reitor no estrutura nonok deit. Tanba momentu fulan tolu ba kotuk ne’e asosiasaun akademika halo asaun fasifika ne’ebe tuir kodigu konduta artigu 16 ne’ebe fo dalan ba estudante sira halo asaun falsifika ne’e direitu estudante sira nian.
“Asosiasaun akademika estudantil halo asaun fasifika hasoru sira mak Reitor ho nia estrutura foin hakfodak tanba ema halo investigasaun no fim sira halo pedidu ba loke prosesu investigasaun entaun asosiasaun akademika estudantil fakuldade edukasaun humanidade nian. ” Nia dehan.
Iha pedidu ida-ne’e magnifiku Reitor ho nia estrutura submete ba konsellu disiplinar UNTL nian, maibe konsellu disiplinar ne’ebe lidera hosi Prezidente Dr Alexandre Cortereal ho nia estrutura no membru sira budu iha sira nia gabeta okos no ignora estudante sira nia preokupasaun. Tanba ne’e asosiasaun akademika estudantil periodu 2026-2028 hein despaicho hosi konsellu disiplinar, bainhira mak hatun despaicho hodi suspende profesora nain rua ne’e nia knaar hanesan profesora ativu iha lian Tetun no profesora no diretora iha materia fizika. Narealmente hosi konsellu disiplinar no reprezentante estudante sira iha ne’eba, depois asosiasaun akademika husu atu konfirma nia reprezentante sira ida-ne’ebe iha konsellu disiplinar. Maibe kolega reprezentante ne’e hateten katak desizaun hotu-hotu sira foti no deside ona.
“Ami hein despaicho ne’e kuaze fulan rua ona, maibe despaicho nunka tun mai, nune’e profesora refere kontinua hanorin i profesora departamentu fizika no nudar diretora departamentu fizika kontinua funsiona hanesan diretora. ” Nia subliña.
Por informasaun profesora sira ne’e kontinua vinga estudante ativu sira, bainhira ba bimbing kontinua ameasa katak hodibainhira imi halo konferensia imprensa ne’e, nia konese muito bem estudante sira tanba ne’e ba oin ita-boot sira tenki kuidadu. Nune’e asosiasaun akademika estudantil lamentavel ho atividade no aktu profesora sira nian. Laos ida-ne’e deit maibe dosente sira iha departamentu ensinu fizika fulan ida ba kotuk konvoka reuniaun ida bolu estudante sira halo esklarese ba publiku relasiona ho konferensia imprensa ne’ebe mak estudante halo no envolve ho estudante sira hosi departamentu fizika.
“Husu ba dosente sira respeita ita-boot sira-nia pozisaun ne’ebe lei atribui, se ita-boot sira dosente bain-bain la asume kargu iha Universidade Nasionál Timor-Lorosae (UNTL), liu-liu iha departamentu sira-ne’ebe mak pretense ba, momentu sira hanesan ne’e mak asosiasaun akademika konsidera abuzu poder. Tanba abuzu podér ne’e signifika aktu sira-ne’ebe halo lo-loos laos sira nia kompetensia maibe sira kontinua halo.” Nia konklui.
Jornalista Umbelina dos Reis
