Díli, 14 Setembru 2026 (Iklik.Info) – Asia Justice and Rights (AJAR), Jurídiku Sosiál Konsultoria (JU,S) no Judicial System Monitoring Programme (JSMP) hato’o preokupasaun ba prosesu rekrutamentu Juís ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ) no Tribunál Rekursu, liuliu kona-ba transparénsia, posibilidade konflitu interese no legalidade iha desizaun sira ne’ebé foti hosi Konsellu Superiór Magistratura Judisiál (KSMJ).
Diretór Ezekutivu, Asia Justice and Rights (AJAR), José Luís de Oliveira, hateten sira hato’o preokupasaun boot ba prosesu rekrutamentu ba Tribunál Supremu Justisa tanba konsidera la tuir lei, la profisionál no nakonu ho konflitu interese. Tanba bainhira órgaun justisa aas liu iha nasaun ne’e hari’i ho maneira la apropriadu, ne’e sei fó impaktu ba futuru sistema justisa iha Timor-Leste.
“Ita bele imajina ita nia situasaun ba futuru iha rai ida ne’e oinsá. Justisa bele la’o sabraut no povu sei la sente seguru ba sira nia direitu ba justisa. Tanba ne’e ami preokupa,” dehan, Diretór Ezekutivu AJAR José Luís Oliveira liuhusi konferensia imprensa iha edifísiu JU,S nian iha Motael ohin, Segunda 14/09.
Nia haktuir, desde inísiu AJAR preokupa ho prosesu ne’e tanba iha evidénsia forte katak prosesu rekrutamentu ne’e la transparente. Dirijente ne’e subliña, pontu prinsipál preokupasaun ne’e relasiona ho membru na’in 4 husi Konsellu Superiór Magistratura Judisiál ne’ebé tuir mós hanesan kandidatu ba juíz Tribunál Supremu Justisa.
Nia mós temi membru sira ne’e mak hanesan Prezidente Konsellu Superiór Magistratura Judisiál, Afonso Carmona, Vise-Prezidente Nicolau Lay, Juíza Natercia, Suplente Jacinta Coreia, no Vogál Alexandre Corte Real.
“Ami preokupa tebes, ha’u fó ezemplu, iha ita nia vida baibain, ema ida ne’ebé sai juri ne’e mak fali sai partisipante ka konkorrente. Seráke ida ne’e la’ós konflitu interese?,” AJAR kestiona.
Tuir nia, regras, se membru Konsellu hakarak konkore ba kargu juíz Tribunál Supremu, sira tenke dada-an husi Konsellu Superiór, tanba Konsellu mak sei fó desizaun ikus kona-ba nomeasaun.
Nune’e nia mós identifika lapsu lubuk durante prosesu rekrutamentu ne’ebé fó dalan ba manipulasaun. Nia fó ezemplu, iha loron 4 fulan ne’e, Konsellu Superiór Magistratura Judisiál halo reuniaun maibé la prienxe rekezitus korrun? Enkuantu husi membru na’in 4 ne’ebé partisipa, na’in-3 hanesan suplente de’it.
Aliende ne’e, Kazu seluk mak kandidatu Alexandre Corte Real ne’ebé iha faze dahuluk eskluidu husi juri tanba la pasa selesaun dokumentu. Maibé hafoin nia haruka karta ba Konsellu, no Konsellu deside nia tama fali ba prosesu.
“Ba ami, situasaun ida ne’e la previstu iha regulamentu, juri dehan nia la liu ona, oinsá mak Konsellu bele deside nia tama fali? Tanba de’it nia mós membru Konsellu. Ida ne’e hatudu klaru katak konflitu interese domina iha prosesu ne’e,” nia dehan.
Nia uza analogia jogu futebol hodi esplika situasaun ne’e, Iha jogu ida, árbitru deside nia sala, maibé nia rasik mak foti desizaun atu fó favor ba nia-an. Tanba ne’e, nia alerta katak se kestaun sira ne’e kontinua, Timor-Leste bele monu ba dezastre ba demokrasia. Tanba Konsellu Superiór Magistratura Judisiál nu’udar vanguarda ba demokrasia bele la funsiona ho di’ak.
Iha fatin hanesan, Ko-Diretora Jurídiku Sosiál Konsultoria (JU,S) Maria Agnes Bere, Maria Bere, hateten, sira hato’o preokupasaun públiku kona-ba prosesu rekrutamentu ba juís sira iha Tribunál Rekursu no Tribunal Supremu Justisa. preokupasaun sira ne’e konsentra liu-liu iha aspetu importante tolu, ne’ebé mak transparénsia iha prosesu rekrutamentu, posibilidade konflitu interese no legalidade ba desizaun sira ne’ebé foti hosi autoridade judisiál relevante.
“JU,S hamutuk ho AJAR no JSMP atu hato’o ba públiku relasiona ho ami nia preokupasaun ba iha prosesu rekrutamentu ba juís iha Tribunál Rekursu no mos ba iha Tribunal Supremu Justisa,” dehan Maria Bere.
Nia esplika katak grupu sira ne’e iha “preokupasaun boot tolu”, mak prosesu transparénsia, konflitu interese no prosesu legalidade ba desizaun, liuliu desizaun ne’ebé foin lalais ne’e foti hosi Konsellu Superiór Magistratura Judisiál (KSMJ).
Nune’e mós foka ba kazu ida relasiona ho readmisaun kandidatu ida ne’ebé, tuir nia esplikasaun, Júri Internasionál esklui ona hosi prosesu kandidatura. Maibé, depois, KSMJ foti desizaun atu readmite fila-fali kandidatu ne’e ba prosesu rekrutamentu.
“Relasiona readmitidu fali kandidatu ida ne’ebé Júri Internasionál esklui ona iha prosesu kandidatura, maibé Konsellu deside readmitidu fila-fali ba iha prosesu ida ne’e,” dehan Maria Bere.
Nia esplika, tanba Kandidata ba Supremu Tribunál Justisa halo rekursu hasoru CSMJ nia desizaun “simu fila-fali’ kandidatu ida ne’ebé Júri internasionál hasai tiha ona, iha loron 4 fulan-Setembru 2026, plenáriu Konsellu Superiór Majistratura Judisiál (KSMJ) nian halo sesaun estraordináriu.
Ho maioria, Konsellu deside simu fila-fali ba konkursu ba Supremu Tribunál Justisa kandidatu ida ba vaga jurista méritu nian, ne’ebé iúri hasai tiha ona. Konsellu deside katak kandidatu ne’e bele kontinua nia prosesu kandidatura, inklui partisipa iha faze konkursu no/ka avaliasaun ne’ebé prevee ba kargu Juís Konselheiru Supremu Tribunál Justisa nian.
Nia haktuir, KSMJ iha membru na’in 5, iha loron 4 Setembru, fatin ida mamuk: fatin vogál ne’ebé Juís sira hili Titulár no suplente la bele okupa fatin ne’e, tanba Konsellu rasik hasai tiha sira na’in-rua. Membru na’in-haat mak marka prezensa. Prezidente KSMJ deklara nia-an impedidu no sai husi enkontru molok diskusaun no votasaun. Membru na’in 3 mak vota. Prokuradór-Jerál Republika no Defensór Públiku-Jerál la marka prezensa.
Desizaun KSMJ nian mosu husi rekamasaun husi kandidatu ida ba vaga Juís Konselheiru Supremu Tribunál Justisa nian, ne’ebé júri hasai ka esklui tiha ona. Avizu Konkursu prevee katak kandidatu ne’ebé hasai bele halo rekamasaun ba júri, iha prazu loron 15 hafoin notifikasaun eletróniku.
Nia salienta, Kandidatu sira simu notifikasaun iha loron 13 fulan-Agostu 2026, nune’e prazu ne’e remata iha loron 28 fulan-Agostu.Se kandidatu sira hatama rekamasaun, júri tenke deside iha loron 10 nia laran, prazu ne’ebé remata de’it iha loron 7 fulan-Setembru. KSMJ deside iha loron 4 fulan-Setembru, bainhira prazu júri atu rona reklamasaun hosi kandidatu sira nian sei la’o hela.
“JU,S ne’ebé reprezenta kandidata ida ba Juíza Konselheira Supremu Tribunál Justisa iha vaga jurista méritu nian, no ne’ebé mós Ko-Diretora JU,S nian, hatama dia 11 Setembru 2026 iha Tribunál Rekursu rekursu kontensiozu kontra desizaun CSMJ ne’e. Husu mós, ho urjénsia, atu suspende desizaun CSMJ ne’e,” nia dehan.
Iha rekursu ne’e husu atu tribunál deklara desizaun ne’e nulu, tanba CSMJ la iha kompeténsia atu foti desizaun ne’e. Suspensaun sei la suspende konkursu. Prova eskrita sei halo tuir data ne’ebé marka ona, ba kandidatu hotu-hotu ne’ebé Júri simu Efeitu ida de’it mak ne’e: kandidatu ne’ebé Júri ri hasai sei nafatin ona eskluídu husi prosesu.
Nune’e mós, Kordenadora Programa Monitorizasaun Sistema Judisiál (JSMP), Flora Soriano Menezes, hateten, JSMP rekoñese prosesu selesaun ba Konsellu Superiór Magistratura Judisiál (KSMJ) no Tribunál Supremu Justisa (TSJ) ne’e iha ona aspetu pozitivu balun, inklui kritériu no ponderasaun ba avaliasaun ne’ebé klaru, mekanizmu korresaun ba ezame eskrita anonimaty, avaliasaun ho naran kandidatu sira la hatudu no mekanizmu reklamasaun ba kandidatu sira.
Mezmu nune’e, JSMP identifika nafatin lakuna balun iha prosesu ne’e. Tanba ne’e, JSMP rekomenda medida balun, inklui Júri públika lista nominal graduasaun ka orden klasifikasaun final, ho anota individual detalhadu kona-ba rezultadu avaliasaun. Kandidatu sira mós tenke hetan asesu ba lista kompleta, ho informasaun relevante kona-ba komponente avaliasaun, maibé nafatin garante konfidensialidade informasaun ne’ebé sensível.
Hafoin prosesu reklamasaun hotu, lista rezultadu tenke atualiza no fahe ba kandidatu hotu, tanba desizaun kona-ba reklamasaun ida bele afeta pozisaun kandidatu sira seluk. JSMP mós rekomenda Komisaun públika lista ne’ebé transmite ba KSMJ, atu permite verifikasaun kona-ba ligasaun entre rezultadu Juri, transmisaun hosi Komisaun no nomeasaun hosi KSMJ.
JSMP mós rekomenda atu integra regra kona-ba transparénsia no publikasaun iha Avisu Abertura prosesu selesaun. Bainhira nesesáriu, informasaun relevante tenke públika liuhosi Jornal da Repúblika, tuir regra no prosedimentu ne’ebé aplika.
JSMP rekoñese katak separasaun entre Juri, Komisaun no KSMJ importante atu garante imparsialidade no asegura katak prosesu selesaun bazeia ba méritu no rezultadu avaliasaun. Iha tempu hanesan, rezultadu prosesu tenke bele verifika iha nivel ne’ebé apropriadu.
Tanba prosesu ne’e nu’udar prosesu dahuluk ba asesu ba kargu Juís Konseleiru iha Tribunal Supremu Justisa (TSJ) no Juís iha Tribunál Rekursu foun, JSMP konsidera importante tebes atu garante nivel mínimu transparénsia ne’ebé permite prosesu ne’e bele verifika, liuliu kona-ba ligasaun entre klasifikasaun final hosi Juri no desizaun nomeasaun hosi KSMJ.
Jornalista: David da Costa
