Baucau, 14 Setembru 2026 (Iklik.Info)– Autoridade Munisipál Baucau adopta medida urjente atu hametin kontrolu ba asu no prevene propagasaun moras raiva iha territóriu munisípiu ne’e. Medida sira ne’e inklui obrigasaun vasinasaun, kontrolu asu iha fatin públiku, apreensaun ba asu ne’ebé hetan livre no restrisaun temporária ba transportasaun asu husi munisípiu seluk.
Iha karta sirkulár ne’ebé Iklik.Info sita katak, Autoridade Munisipál Baucau konsidera moras raiva hanesan moras ida ne’ebé bele transmite husi animal ba ema no bele hamosu risku grave ba saúde no vida ema nian, inklui komunidade sira iha área ne’ebé afetadu. Situasaun moras raiva ne’ebé mosu no aumenta iha área Munisípiu Baucau konsidera presiza prevensaun no kontrolu rigorozu, liuliu ba asu sira ne’ebé la iha kontrolu husi sira nia na’in.
Medida ne’e adopta husi Autoridade Munisipál Baucau bazeia ba nia kompeténsia tuir Dekretu-Lei N.° 33/2024, loron 17 Maiu, kona-ba Hijiene no Ordem Públiku, konjuga ho Dekretu-Lei N.° 11/2014 kona-ba Rejistu no Sirkulasaun Animal, no Dekretu-Lei N.° 12/2014, loron 14 Maiu, kona-ba Restrisaun Movimentu Animal iha Área Urbana.
Tuir autoridade munisipál, Dekretu-Lei N.° 12/2014 estabelese regra atu prevene no hamenus risku ne’ebé animal bele hamosu ba saúde no seguransa públika. Iha Artigu 5.° husi Dekretu-Lei N.° 12/2014, proibidu atu husik animal, liuliu asu, movimenta livre ka lao la iha kontrolu iha área urbana, estrada, dalan públiku, fatin públiku ka fatin ne’ebé ema bele asesu livremente. Bainhira lori asu sai ba fatin públiku, animal tenke iha koleira no iha ema ne’ebé bele kontrola nia iha fatin públiku.
“Na’in ka ema ne’ebé responsável ba asu iha responsabilidade atu garante katak nia asu la hamosu perigu ka la fó prejuízu ba ema ka animal seluk no ba ema seluk nia vida. Iha lei obriga na’in animal sira atu halo imunizasaun ba asu sira, tuir regra no orientasaun autoridade veterinária kompetente,” hatete iha karta Sirkulár N.° 09/PAM-BCU/IX/2026, ne’ebé Iklik.Info asesu ohin, Segunda 14/09.
Iha tempu hanesan, Artigu 10.° Dekretu-Lei N.° 12/2014 permite autoridade kompetente atu apreende no elimina animal sira ne’ebé hetan livre ka la iha kontrolu iha área urbana, estrada públika, fatin públiku ka fatin asesu públiku, inklui asu sira ne’ebé hetan iha dalan públiku.
Iha karta sirkulár ne’e, Autoridade hatete katak na’in ka ema ne’ebé responsável ba asu tenke garante animal iha kontrolu, seguransa no kondisaun sanitária apropriada, no tenke koopera ho autoridade veterinária iha programa vasinasaun no medida prevensaun seluk.
“Lei mos obriga na’in animal atu halo imunizasaun ba asu sira, tuir regra no orientasaun autoridade veterinária kompetente,” afirma autoridade iha karta sirkulár ne’e.
Aleinde kontrolu internu, Autoridade Munisipál Baucau konsidera movimentasaun ka transportasaun asu husi munisípiu seluk tama ba territóriu Baucau iha períodu risku ka surtu raiva bele aumenta risku introdusaun no propagasaun moras. Risku ne’e konsidera liuliu aas bainhira animal sira la iha dokumentasaun sanitária, rejistu no prova vasinasaun kontra raiva ne’ebé válidu.
Tanba nesesidade atu proteje saúde públika, autoridade kompetente bele adopta medida restritiva ba movimentasaun animal, inklui suspende temporariamente ka hapara transportasaun asu husi área ka munisípiu ne’ebé konsidera iha risku, tuir kompeténsia no prosedimentu legál.
Ho konsiderasaun sira ne’e, Autoridade Munisipál Baucau, liuhusi koordenasaun ho autoridade veterinária, saúde, seguransa no entidade kompetente sira seluk, determina medida preventiva no urjente atu prevene propagasaun moras raiva.
Medida sira-ne’e inklui obrigasaun vasinasaun, apreensaun ba asu suspeitu ka perigu, kontrolu ba asu iha fatin públiku no restrisaun temporária ba transportasaun asu husi munisípiu seluk tama ba Baucau.
Na’in asu tenke garante kontrolu
Autoridade Munisipál Baucau determina katak na’in ka ema ne’ebé responsável ba asu tenke tau animal iha fatin seguru, hanesan uma ka fatin apropriadu, atu labele sai livre ba estrada ka fatin públiku no hamosu prejuízu ba ema.
Komunidade hotu-hotu mos labele husik sira nia asu la’o livre iha estrada, dalan públiku, merkadu, eskola, prasa, instalasaun públika ka fatin seluk ne’ebé ema bele asesu.
Bainhira lori asu ba liur, tenke uza koleira no tenke iha ema ida ne’ebé iha kapasidade sufisiente atu kontrola animal.
Tanba ne’e, na’in asu hotu tenke koopera ho Servisu Veterinária no Pekuária atu garante sira-nia asu hetan vasinasaun kontra moras raiva no kumpre medida sanitária seluk ne’ebé autoridade kompetente determina.
Autoridade husu komunidade atu la ignora obrigasaun vasinasaun tanba medida ne’e importante atu proteje saúde animal no saúde públika.
Asu ne’ebé autoridade kompetente hetan livre iha estrada, dalan, merkadu, fatin públiku ka fatin asesu públiku sei bele hetan apreensaun no eliminasaun, tuir prosedimentu legál.
Aprensaun no jestaun ba animal sira sei hala’o liuhusi koordenasaun entre entidade sanitária ka veterinária, autoridade administrativa no autoridade polísia, tuir kompeténsia ida-idak.
Nune’e mós, asu ne’ebé komete mordedura, ataka ema, halo kanek grave ba ema ka animal seluk, ka konsidera perigu tanba hahalok agresivu, sei sujeita ba medida ne’ebé lei determina.
Asu ne’ebé suspeitu iha moras raiva tenke komunika kedas ba Servisu Veterinária no entidade saúde kompetente atu bele halo avaliasaun no adopta medida sanitária apropriada.
Transportasaun asu husi munisípiu seluk hetan restrisaun
Iha períodu ne’ebé iha risku ka surtu moras raiva, transportasaun ka movimentasaun asu husi munisípiu seluk tama ba territóriu Munisípiu Baucau sei hetan restrisaun temporária, tuir orientasaun no koordenasaun ho autoridade veterinária no entidade kompetente sira.
Transportasaun asu sei permite de’it bainhira kumpre rekizitu sanitáriu no administrativu, inklui, bainhira nesesáriu, prova vasinasaun kontra raiva, rejistu animal no dokumentasaun sanitária relevante.
Autoridade kompetente bele hapara ka impede movimentasaun asu ne’ebé la kumpre rekizitu sanitáriu ka ne’ebé konsidera reprezenta risku ba saúde públika, tuir kompeténsia no prosedimentu legál.
Tanba ne’e, Autoridade Munisipál Baucau hatete katak asu ne’ebé apreensaun ka elimina tanba medida saúde públika la’ós automatikamente entrega fila fali ba na’in.
Destinasaun ba asu ne’ebé apreensaun sei determina husi Órgáun Sanitáriu Responsável, tuir dispozisaun legál. Bainhira autoridade sanitária determina no lei permite, animal bele sujeita ba fatin destinadu, ho konsiderasaun ba saúde públika no tuir dispozisaun legál ne’ebé aplika.
Na’in ka ema ne’ebé responsável ba asu tenke assume responsabilidade atu garante kontrolu, seguransa no saúde ba sira nia animal. Na’in asu tenke prevene animal atu la ataka, la morde ka hamosu perigu ba ema no animal seluk.
Tanba ne’e, Autoridade Munisipál Baucau husu ba Xefe Suku, Xefe Aldeia, lideransa komunitária no komunidade atu ajuda halo sensibilizasaun ba família sira kona-ba: importánsia kontrola asu; proibisaun husik asu lao livre; obrigasaun halo vasinasaun kontra raiva; obrigasaun atu fó hatene ba autoridade bainhira iha asu suspeitu moras raiva ka asu agresivu.
Maibé Autoridade Munisipál Baucau sei halo koordenasaun ho Servisu Veterinária no Pekuária, Servisu Saúde, Servisu Seguransa, Xefe Suku, Xefe Aldeia no entidade relevante sira atu reforsa kontrolu, vasinasaun, sensibilizasaun, rekolla no jestaun ba asu.
Autoridade administrativa no seguransa bele fó apoiu ba autoridade sanitária kompetente iha implementasaun medida sira ne’ebé lei determina.
Sirkulár sei implementa iha Baucau tomak
Sirkulár N.° 09/PAM-BCU/IX/2026 sei divulga no implementa iha Postu Administrativu, Suku no Aldeia hotu iha Munisípiu Baucau.
Autoridade husu entidade, lideransa komunitária no kamada sosiál hotu atu divulga informasaun ne’e ba komunidade atu ema hotu hatene no kumpre obrigasaun legál kona-ba kontrolu animal.
Sirkulár ne’e tama iha vigór hahú husi loron divulgasaun.
Jornalista: David da Costa