Díli, 10 Novembru 2026 (Iklik.Info) — Deputadu Bankada FRETILIN, alerta katak krime organizadu ne’ebé hahú infiltra tama iha sistema dezenvolvimentu no ekonomia Estadu nian bele hamosu impaktu negativu ba ekonomia nasionál, estraga imajen Timor-Leste iha nivel internasionál no hamenus konfiansa investidór estranjeiru atu investe iha nasaun ne’e. Tanba ne’e, nia husu IX Governu atu hametin transparénsia no kontrolu ba prosesu aprovizionamentu Estadu nian iha implementasaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) tinan 2027.
Deputadu Bankada FRETILIN, Florentino Ximenes Da Costa Sinarai, hateten krime organizadu sai nu’udar ameasa sériu ba ekonomia no dezenvolvimentu Timor-Leste, tanba operasaun hirak ne’e la’ós de’it limita ba atividade scams call center, maibé bele mos estraga fundamentu ekonomia nasionál no sistema instituisionál Estadu nian. Tanba desde tinan kotuk, asuntu krime organizadu sai ona preokupasaun públiku nian, liuliu tanba atividade hirak ne’e iha impaktu ne’ebé luan ba nasaun.
“Krime organizadu ne’e la’ós de’it kona-ba scams center sira hanesan daudauk ne’e ita akompaña, maibé hamosu efeitu sira ne’ebé luan liu, inklui to’o bele estraga ita nia fundamentu ekonomia nasaun nian,” dehan deputadu Bankada FRETILIN Florentino Ximenes Da Costa Sinarai bainhira halo intervensaun iha debate OJE 2027 iha faze jeneralidade iha Parlamentu Nasionál, Tersa 10/11.
Deputadu Sinarai esplika katak, iha tinan kotuk, relatóriu Organizasaun Nasoins Unidas (ONU) nian hatudu oinsá krime organizadu sira konsege uza programa no instrumentu Governu nian iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno nu’udar alvu ba sira nia operasaun. Maibé, nia lamenta katak to’o agora la iha esforsu sériu husi IX Governu atu halakon abut operasaun krime hirak ne’e.
“Ami hare katak autor prinsipál sira hotu kontinua la’o livre no seidauk hetan kaptura husi autoridade justisa nian,” dehan deputadu Sinarai.
Iha okaziaun ne’e, Bankada FRETILIN subliña katak bainhira operasaun krime organizadu ka máfia tama ona iha sistema dezenvolvimentu no ekonomia Estadu nian, situasaun ne’e sei hamosu impaktu negativu ba nasaun, liuliu liuhusi fraude fiskál, inklui tentativa atu evita obrigasaun selu impostu, ne’ebé sei prejudika no hamenus reseita doméstika Estadu nian.
Relatóriu ONU nian mós hatudu katak operasaun krime organizadu sira dala barak la’o paralelu ho autoridade alfándega no fiskál bainhira tama ka lori sai sasán no osan, inklui liuhusi pagamentu impostu ba sira nia empreza fachada (shell company). Negósiu ilícitu hirak ne’e la kumpre obrigasaun fiskál tuir lei, ne’ebé ikusmai bele estraga negósiu legítimu sira ne’ebé hala’o atividade tuir regra no prosedimentu legál.
Aleinde ne’e, máfia sira mós bele komete fraude orsamentál, liuhusi utilizasaun instrumentu finansiamentu ba projetu infraestrutura nu’udar alvu atu fase osan ne’ebé mai husi atividade ilícita. Nia dehan katak situasaun ne’e la’ós segredu ona, tanba atividade hanesan ne’e koko ona akontese iha Timor-Leste.
Krime organizadu sira dala barak infiltra tama iha kontratu no prosesu tenderizasaun projetu konstrusaun ka infraestrutura Estadu nian, liuhusi konxavuskaria ho funsionáriu ka ofisiál balu. Konsekuénsia husi prátika ne’e mak kustu projetu sira sai karun liu tanba fixasaun presu tuir interese máfia nian, la’ós tuir presu merkadu nian, no ikusmai halo kualidade obra sai fraku.
Husi perspetiva investimentu nian, prezensa krime organizadu mós estraga imajen Timor-Leste nian iha nivel internasionál no hamenus konfiansa investidór internasionál legítimu sira atu halo investimentu ba tempu naruk iha nasaun ne’e. Investidór sira ne’ebé iha objetivu negósiu legítimu sei prefere abandona sira nia projetu duké asume risku ba sira nia investimentu.
Deputadu Sinarai hatutan katak krime organizadu sempre buras iha nasaun sira ne’ebé sistema aprovizionamentu, transparénsia orsamentál no sistema jurídiku fraku no korruptu. Esperiénsia husi nasaun balu hatudu katak ema importante sira ka sira nia família bele kontrola projetu Estadu nian no implementa projetu hirak ne’e liuhusi dalan ne’ebé la loos. Ema hirak ne’e mak dala barak sai intermediáriu ba operasaun krime organizadu.
Iha Timor-Leste, deputadu Sinarai afirma katak la’ós segredu ona katak família husi governante sira envolve nu’udar intermediáriu ka implementadór ba projetu Estadu nian ho liberdade, tanba hetan protesaun husi sistema Governu ne’ebé nia konsidera koruptivu.
“Ita bele haree oinsá família husi ema importante sira sai riku tebes no moris ho estilu moris luxu, enkuantu ema ki’ik sira nia oan kontinua hasoru difikuldade atu hetan osan ka oportunidade moris iha sira nia rain rasik,” deputadu Sinarai afirma.
Deputadu Sinarai mós hatudu katak iha ema importante balu ne’ebé envolve iha eskándalu, korrupsaun ka konflitu interese tanba fahe projetu sira ne’ebé la hanesan. Nia konsidera katak falta integridade no moralidade hamosu situasaun ne’ebé governante sira la’ós sai ona servidor ba povu no nasaun, maibé servisu de’it ba interese família, grupu ka parseiru sira.
Tanba ne’e, FRETILIN husu ba IX Governu, liuliu Primeiru-Ministru, atu halo esforsu sériu hodi asegura katak orsamentu Estadu nian la uza ba interese koruptór sira. FRETILIN mós husu Governu atu prevene família husi governante sira sai intermediáriu ba projetu infraestrutura ka projetu fornesimentu Estadu nian durante implementasaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027.
Tanba ne’e, Bankada FRETILIN husu Governu atu implementa prosesu aprovizionamentu ne’ebé nakloke no transparente, no hala’o avaliasaun rigorozu ba kompania lokál no internasionál sira ne’ebé hakarak kaer projetu Estadu nian, atu asegura katak projetu sira iha kualidade di’ak, ho kustu razoável no presu ne’ebé kompetitivu.
Jornalista:David da Costa