FRETILIN Preokupa Governu Aloka US$193 Milhoens ba Greater Sunrise no Kuda Tasi no Jahal

  • 0
  • 13 views

Díli, 10 Novembru 2026 (Iklik.Info) —  Bankada FRETILIN, liuhosi deputadu Antoninho Doutel Sarmento, manifesta preokupasaun ba alokasaun orsamentu ho montante US$193 millaun iha Proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 ba projetu Greater Sunrise no Kuda Tasi e Jahal. FRETILIN husu IX Governu atu fó esplikasaun detalhadu kona-ba fahe montante orsamentu ne’e, fonte finansiamentu, no risku investimentu, liuliu tanba kampu Kuda Tasi e Jahal sei konsidera hanesan kampu ho rezerva seidauk komprovadu.

Deputadu Bankada FRETILIN Antoninho Doutel Sarmento hateten katak, iha Proposta OJE 2027, Governu propoin atu aloka US$193 millaun ba projetu Greater Sunrise no Kuda Tasi e Jahal. Iha tempu hanesan, TimorGAP halo mos akizisaun kompleta ba partisipasaun iha Greater Sunrise, ho objetivu atu halo kompania nasionál Timor-Leste sai operadór úniku ba projetu ne’e.

“Infelizmente, laiha informasaun detallu ida ne’ebé IX Governu apresenta ka sita iha Proposta Orsamentu 2027 kona-ba fonte finansiamentu ba akizisaun partisipasaun Greater Sunrise nian, maibé tau de’it montante iha pakote ida ho projetu perfurasaun iha Kuda Tasi e Jahal,” dehan deputadu Bankada FRETILIN Antoninho Doutel Sarmento iha intervensaun faze Jeneralidade OJE 2027 iha Parlamentu Nasionál, Tersa 10/11.

Tanba ne’e, Bankada FRETILIN husu ba IX Governu atu halo desagregasaun ka esplika ho detallu kona-ba alokasaun US$193 millaun ne’ebé sei transfere ba TimorGAP iha tinan 2027, hodi hatene montante hira mak sei destina ba Greater Sunrise no hira mak ba Kuda Tasi e Jahal.

Kona-ba kampu Kuda Tasi e Jahal, tuir proposta orsamentu, perfurasaun sei hala’o iha rohan tinan 2027. Nune’e, Bankada FRETILIN hakarak hetan esplikasaun kona-ba kuantidade rezerva ne’ebé kampu ne’e iha, durasaun produsaun, kapasidade finanseira operadór nian, no espetativa reseita ne’ebé Timor-Leste sei hetan hosi kampu ida ne’e iha futuru.

Bankada FRETILIN hateten katak preokupasaun ne’e importante tebes, tanba tuir informasaun ne’ebé sira hetan, kampu Kuda Tasi e Jahal sei kategoriza hanesan “marginal field”, ne’ebé nia rezerva seidauk komprovadu no durasaun produsaun bele menus hosi tinan haat ka lima.

Aleinde ne’e, Bankada FRETILIN haree katak proposta OJE 2027 aloka montante ne’ebé boot liu duké obrigasaun finanseira ne’ebé TimorGAP tenke kontribui tuir nia partisipasaun. Foin lalais ne’e, kompania Finder Energy, ne’ebé sai operadór ba kampu ne’e, hateten katak kustu ba perfurasaun inisiál ba posu tolu hamutuk US$42 millaun, ka menus hosi 20% kompara ho montante ne’ebé IX Governu propoin atu aloka iha OJE 2027.

Tuir kontratu, Finder Energy kaer partisipasaun hamutuk 66%, enkuantu TimorGAP iha partisipasaun 34%. Ho nune’e, tuir persentajen partisipasaun ida-ne’e, Timor-Leste tenke kontribui de’it US$14,28 millaun, enkuantu Finder Energy tenke kontribui US$27,8 millaun

“Infelizmente, Bankada FRETILIN rona katak durante tinan tolu ikus ne’ebé liu ona, Finder Energy la hatudu prestasaun finanseira ne’ebé di’ak, tanba kompania ne’e lakon lukru hosi investimentu nian,” dehan Antoninho Doutel Sarmento.

Nune’e, FRETILIN husu esplikasaun kona-ba oinsá kompania ida ne’ebé enfrenta problema finanseiru iha investimentu bele hetan finansiamentu atu selu projetu ne’e iha faze perfurasaun agora, no mós oinsá sei finansia kustu iha faze dezenvolvimentu ne’ebé montante bele to’o US$338 millaun.

Maski ema hotu hein katak perfurasaun inisiál ba posu tolu iha tinan 2027 sei susesu, Bankada FRETILIN konsidera katak tenke fó mós atensaun ba risku no probabilidade sira iha indústria petróleu nian, ne’ebé dala ruma la tuir espetativa ne’ebé ema hotu hakarak.

“Maske ita hotu ekspeta katak primeiru perfurasaun ba posu tolu iha 2027 ne’e sei susesu, maibé ita hotu mós tenke fó konsiderasaun ba probabilidade sira iha indústria petróleu nian ne’ebé dala ruma dook husi ita nia espetativa sira,” nia afirma.

Tanba ne’e, iha oportunidade ida ne’e, Bankada FRETILIN husu atu TimorGAP no Finder Energy aprezenta planu negósiu ida ne’ebé detalhadu ba Parlamentu Nasionál, hodi nune’e deputadu sira hotu bele hala’o knaar fiskalizasaun no kontrolu ba alokasaun rekursu públiku ne’ebé Estadu sei destina ba projetu hirak-ne’e.

Nune’e mós Bankada FRETILIN husu ba TimorGAP atu labele lori hotu responsabilidade finanseira hosi kompania seluk nian ba nia kabas. FRETILIN konsidera katak kalkulasaun prudente no fahe risku investimentu tuir persentajen partisipasaun mak dalan ida atu asegura vantagem no benefísiu ba Timor-Leste.

Deputadu FRETILIN Antoninhosubliña katak desizaun kona-ba investimentu iha setór petróleu tenke bazeia ba transparénsia, avaliasaun risku no responsabilidade finanseira, atu asegura katak osan públiku ne’ebé Estadu aloka bele fó benefísiu ba nasaun no povu Timor-Leste.

Iha fatin hanesan Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hateten  Iha tinan ne’e, Estadu Timor-Leste mós asegura partisipasaun iha Greater Sunrise liuhusi prosesu akizisaun partisipasaun Osaka Gas Australia no Woodside.

Prosesu ne’e hametin pozisaun TIMOR GAP iha dezenvolvimentu kampu Sunrise no Troubadour, no kontinuidade traballu kona-ba konseitu Timor LNG, ne’ebé prevé transporte gás ba prosesamentu iha kosta sul Timor-Leste.

PM Xanana Gusmão afirma katak gás naturál husi Greater Sunrise sei prosesadu iha Timor-Leste, ne’ebé bele permite dezenvolve indústria foun, kria empregu no hametin kompeténsia populasaun Timoroan.

Xanana Gusmão mós refere katak rekursu naturál no minerál iha pasadu sai motivu ba kobisa, konflitu no okupasaun, tanba importánsia estratéjika rekursu hirak-ne’e iha mundu.

Tanba ne’e, PM Xanana defende katak direitu soberanu Timor-Leste ba dezenvolvimentu petrolíferu la’ós de’it opsaun ekonómika, maibé mós dalan justu no estratéjiku atu transforma rekursu ne’ebé iha pasadu sai motivu konflitu, nu’udar baze ba futuru ho dignidade no independénsia verdadeira ba povu.

Primeiru Ministru, Xanana Gusmão, afirma katak Governu aloka orsamentu US$ 244,8 millaun iha Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 atu dezenvolve setór petrolíferu no minerál, inklui apoiu ba projetu Kuda Tasi, Jahal no avansu dezenvolvimentu Greater Sunrise, nu’udar parte husi estratéjia dezenvolvimentu nasionál.

Primeiru Ministru Xanana hateten katak rekursu petrolíferu no minerál kontinua integra iha estratéjia dezenvolvimentu nasionál. Tanba ne’e OJE 2027 destina US$ 244,8 millaun ba polítika foun kona-ba setór petrolíferu no minerál, inklui apoiu ba TIMOR GAP ba projetu Kuda Tasi no Jahal, no avansu dezenvolvimentu Greater Sunrise.

“Hanesan ha’u refere ona, ita-nia rekursus petrolíferus no minerais kontinua integra ita-nia estratéjia dezenvolvimentu. Orsamentu 2027 afeta 244,8 millaun ba polítikas foun kona-ba setor petrolíferu no mineral, inklui apoiu ba TIMOR GAP ba projetus Kuda Tasi no Jahal no ba avansu Greater Sunrise. Murak-Rai Timor simu 14,9 milloens dólares atu apoia explorasaun mineral,” dehan PM Xanana Gusmão.

TIMOR GAP iha ona planu atividade atu hahú dezenvolve husi fulan Novembru 2026. Tanba kompleksidade operasaun sira, iha 2030 Timor-Leste espera bele haree dezenvolvimentu infraestrutura offshore no onshore iha Natarbora.

Entretantu, projetu Jahal no Kuda Tasi espera bele hahú fó reseita inisiál ba Fundu Petrolíferu antes 2030. Kompromisu hirak-ne’e sei konkretiza ho baze iha servisu tékniku rigorozu, avaliasaun komersiál sériu no prestasaun kontas ne’ebé transparente.

Jornalista: David da Costa

Krime Organizadu Bele Estraga Ekonomia no Konfiansa Investidor atu investe iha Timor-Leste
Prev Post Krime Organizadu Bele Estraga Ekonomia no Konfiansa Investidor atu investe iha Timor-Leste
Infraestrutura Edukasaun Iha area rual hakdasak,  FRETILIN no PD Husu Governu Prioriza Edukasaun iha OJE 2027
Next Post Infraestrutura Edukasaun Iha area rual hakdasak, FRETILIN no PD Husu Governu Prioriza Edukasaun iha OJE 2027