DILI, 09 de Novembru 2026 (I-KLIK.INFO)-Relasiona ho disputa rai iha area Aimeti Laran aldeia São José Suku Komoro Postu Administrativa Dom Aleixo Munisípiu Dili família no povu ki’ik ne’ebé fo solidariu ba sidadaun Manuel Gusmão konsidera juiz sira aprova dokumentus hanesan kartaun eleitorál ne’ebé inventa husi teknolojia dijital no Artificial Intelejensia (AI) hodi ordena rejulgamentu.
Portavoz Eusebio Gusmão liuhusi konferénsia imprensa ne’ebé halo iha Aimeti Laran dehan, husi keixa ne’ebé sidadaun Manuel Gusmão ho Ivo de Jesus Siqueira hatoo ba CSMJ hodi kontra pratika injustisa iha tribunál ne’ebé CSMJ hola medida suspensaun hasoru juiz nain 4 iha tribunál rekursu ne’ebé CSMJ hola ona medida suspensaun hasoru juiz nain 4 iha tribunál rekursu ne’ebé publika ona iha baze ho karta anonima ida, nune’e sira konsidera dalan ba justisa nakloke ona, nunee keixozu sira hein efetivasaun ba suspensaun, inkeritu, julgamentu no desizaun finál iha tribunál.
“maibé derepente sei iha suspensaun laran juiz implikadu no suspendidu nain 3 Deolindo dos Santos, Duarte Tilman, Jacinta Correia iha 14 de Outubro de 2026 hatun desizaun ida ho vingansa hodi prejudika sidadaun Manuel Gusmão nia direitu” dehan Portavoz Eusebio Gusmão liuhusi konferénsia imprensa iha Aimeti Laran, (9/10).
Nia dehan tan, juiz nain 3 tenke haree katak Eurico Lemos ne’ebé mate ona iha tinan 2009 maibé halo kartaun eleitorál iha loron 01/04/2014 nune’e kartaun ne’e faslu maibé juiz nain 3 aprova kartaun falsu refere hodi anula dezisaun justa husi TJPI-D hodi ordena ba rejulgamentu tuir faktus kartaun eleitorál ne’ebé sira aprova hodi halo rejulgamentu iha loron 17/03/2026, nune’e iha rejulgamentu ne’ebé halo iha loron 18/10/2025 la hamosu kartaun eleitorál aprovadu iha tribunál rekursu nia original hodi hatudu kartaun oin ida de’it nunee subar tiha oin seluk ne’ebé ligadu ba data emisaun tanba sira konsidera kartaun ne’e faslu atu bele inventa fali kartaun refere iha tempu seluk.
Nune’e sira konsidera hahalok manipulativu refere perigozu ba justisa real tanba koloka tribunál laos ona fatin ba justisa hodi haklaken lia loos maibé halo fali tribunál sai fali fatin manipulasaun ba kartaun eleitorál, nune’e husi manipulasaun ne’e iha loron 16/09/2025 hamosu kartaun koloridu foun rua ida ho data 2008 no ida ho data 2013 hodi fo fiar aparante ba juis titular sira maibé kartaun rua ne’e mos inventadu hotu, tuir faktu kartaun 2008 ne’e falsu tanba Eurico Lemos ne’ebé hela tiha ona iha Indonesia la hatudu faktu ruma kona-ba Eurico nia kumprimentu ba RDTL nia lei hanesan laiha BI no Pasaporte, faktu seluk maka sertidaun obito no kazamentu fabrikadu iha 2010 nunee laiha RDTL nia dokumentu legal seluk atu produz kartaun eleitoral iha 2008.
“Ida ne’e autentika no manipulasaun se liga ba kor iha atual era dijitalizasaun no artificial intelligence ba Izia A Fereira nia amigus fasil liu hodi muda tuir sira nia gostu ho intensaun foer atu hadau Manuel Gusmão nian rai, liuhusi manipulasaun iha tribunál” tenik Eusebio Gusmão.
Nia esplika tan, kartaun eleitorál 2013 ne’e koloridu duni tanba edit ho tekonolojia digital no artificial intelligence maibé data ne’ebé hatudu katak kartaun ne’e inventadu, tanba Eurico Lemos ne’ebé mate tiha ona iha Indonesia 2009 nune’e impossible atu moris fali hodi halo kartaun eleitorál iha Timor Leste iha tinan 2013, nune’e faktus hatudu kartaun koloridu 2008 no 2013 ne’ebé posivelmente editadu tuir teknolojia dijital ho intelejensia artificial hodi aprova uluk kartaun eleitorál ho data 01/04/2014 hodi sai baze ba rejulgamentu iha loron 17/10/2024 maibé ikus mai iha loron 14/10/2026 valida fali tan kartaun eleitorál faslu seluk ho data 2008.
“Juiz nain 3 aprova uluk tiha ona kartaun eleitorál inventadu ho data 01/04/2014 ne’ebé sai baze ba rejulgamentu 17/10/2024, maibe tanba sa ikus mai valida tan fali kartaun koloridu inventadu iha tinan 2008 no 2013, kartaun eleitorál 2008 nian ne’ebé juiz nain 3 ne’e valida produz ho RDTL nia dokumentu legal ida ne’ebé, hatudu took” tenik nia.
Jornalista: Silvino Freitas
