Nurima: OJE 2027 Tenki Rezolve Krize Saúde Públika, La’ós Husik Povu Mate Tanba Falta Ai-moruk

  • 0
  • 12 views

Díli, 9 Novembru 2026 (Iklik.Info) — Deputada Parlamentu Nasionál husi bankada FRETILIN, Nurima Ribeiro Alkatiri, husu ba Governu atu uza Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 ho montante US$ 2,568,5 biliaun atu rezolve krize saúde públika iha Timor-Leste, liuliu problema falta ai-moruk, reajente laboratoriu no fasilidade médika, ne’ebé  kontinua hamosu difikuldade ba pasiente sira no aumenta risku ba sira nia vida.

Iha intervensaun durante debate iha faze  jeneralidade kona-ba proposta OJE 2027 iha Parlamentu Nasionál, deputada Ribeiro Alkatiri dehan, iha debate orsamentu ida-ne’e, nia la hakarak atu haksesuk malu kona-ba sé mak loos ka sala, maibé hakarak aprezenta faktu no realidade ne’ebé povu Timoroan sira hasoru bainhira moras no presiza atendimentu saúde.

“Ohin Governu mai husu ba Parlamentu atu aprova US$ 2,568,5 biliaun ba orsamentu 2027. Iha tinan haat nia laran, Governu halo ona orsamentu dala neen, inklui orsamentu rektifikativu dala rua no orsamentu anuál dala haat. Orsamentu millaun no biliaun sira ne’ebé ita diskute no aprova, ho objetivu atu hadia moris povu no dezenvolve ita-nia nasaun,” hateten Deputada Bankada FRETILIN Nurima Ribeiro Alkatiri Bainhira  halo aprezentasaun iha diskusaun OJE 2027 nian faze Jeneralidade iha Parlamentu Nasionál, Segunda 9/10.

Istória pasiente Maria lakon vida tanba falta Reajente

Deputadu bankada FRETILIN Nurima Alkatiri aprezenta istória ida kona-ba família ida husi Ermera, ne’ebé nia oan feto ho naran Maria (naran-fiktísiu) lori ba Unidade Emerjénsia Hospital Nasionál Guido Valadares (HNGV) tanba moras.

Tuir Nurima Alkatiri esplika, bainhira Maria to’o iha ospitál, profisionál saúde sira halo rejistu no avaliasaun ba nia kondisaun. Doutór sira kontinua halo diagnóstiku, maibé presiza halo teste ran atu konfirma rezultadu diagnóstiku.

Hafoin hasai ran no lori ba laboratóriu, rezultadu teste la konsege sai tanba laboratóriu laiha reajente. Situasaun ida-ne’e halo doutór sira la bele foti medida tratamentu ne’ebé apropriadu atu ajuda kura Maria nia moras.

Durante loron tolu nia hein reajente, kondisaun saúde Maria nian kontinua sai aat, to’o ikus nia lakon vida iha Hospital Nasionál.

Nia inan ne’ebé lori nia ba ospitál ho esperansa atu hetan tratamentu no kura nia oan, ikus mai tenki simu notísia triste kona-ba nia oan nia mate.

Maria nia isin iha hela morgue, hein transporte funeráriu atu lori fila ba Ermera hodi halo serimónia funerál.

Doutór sira sente frustrasaun tanba falta fasilidade no ai-moruk

Deputada Nurima Alkatiri mós aprezenta deklarasaun ida husi doutór espesialista pediatria ida ne’ebé nia la temi naran, ne’ebé hato’o sentimentu tristeza no frustasaun tanba situasaun ne’ebé akontese iha ospitál.

“Dotor ne’e  dehan hanesan ema profisionál, ha’u nia laran moras tebes. Ha’u hanoin atu la hakarak ba ospitál tanba ha’u la aguenta. Labarik sira loron-loron tama ospitál, ita haree katak sira-nia moras bele kura. Maibé tanba de’it fasilidade la iha no ai-moruk la iha, ita tenki haree labarik sira ne’e mate iha ita-nia liman laran, loron ba loron,” Nurima Alkatiri haktuir.

Nurima afirma katak, situasaun falta ai-moruk no fasilidade médika la’ós akontesimentu ida de’it, maibé sai problema ne’ebé pasiente sira enfrenta loron-loron iha ospitál.

Nia mós temi katak iha pasiente balun ne’ebé interna iha ospitál, maibé família sira tenki sosa ai-moruk iha farmásia privadu ka lori husi rai-li’ur atu bele kontinua tratamentu.

Aleinde ne’e, falta reajente laboratóriu obriga pasiente sira halo teste ran iha laboratóriu klinika privadu, maski sira hetan tratamentu iha ospitál públiku.

Iha parte seluk, kondisaun fasilidade ospitál mós sai preokupasaun, tanba pasiente na’in rua balun tenki fahe kama ida, balun toba iha korredór, no ema seluk tenki hein atendimentu ho tuur iha kadeira.

Nia mós lembra deklarasaun diretora HNGV ida iha tinan kotuk, ne’ebé hato’o ba mídia katak númeru mate iha HNGV la normal ona. Maibé, tuir Nurima, iha loron ne’ebé notísia kona-ba deklarasaun ne’e sai, diretora ne’e simu kedas mensajen atu husik nia kargu.

Nurima husu PM Xanana atu responsabiliza ba situasaun saúde

Iha intervensaun ne’e, Nurima Alkatiri apela diretamente ba Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão atu haree ho seriedade situasaun ne’ebé família Timoroan sira enfrenta iha sistema saúde.

Nurima Alkatiri dehan, istória kona-ba Maria husi Ermera la’ós kazu isoladu, tanba situasaun hanesan ne’e bele akontese ba família, oan, bei-oan, sobrinhu no maluk sira iha komunidade.

Nurima Alkatiri subliña katak situasaun ne’e akontese besik de’it Parlamentu Nasionál no Palásiu Governu, fatin ne’ebé deputadu no governante sira diskute no aprova orsamentu ho objetivu atu hadia povu nia moris.

“Primeiru Ministru, buat ne’ebé akontese ba alin Maria husi Ermera, ema barak mós sente ona. Akontese mós ba ita-nia família, ita-nia oan, bei-oan, sobrinhu/a no família sira. Akontese besik loos iha fatin ida-ne’e, Parlamentu Nasionál no Palásiu Governu, fatin ne’ebé ita diskute malu hodi dehan orsamentu ne’e atu hadia povu nia moris,” Nurima Alkatiri afirma.

Nurima Alkatiri kontinua hato’o pergunta kona-ba deklarasaun Primeiru Ministru ne’ebé temi katak OJE 2027 mak orsamentu ba reziliénsia, servisu ho kualidade no jestaun responsavel.

“Oinsá ita dehan orsamentu ne’e ba povu, ba reziliénsia no ba servisu ho kualidade, se ema moras de’it la bele hetan ai-moruk iha ospitál? Oinsá ita dehan ita halo dezenvolvimentu no progresu barak, maibé ita-nia maluk Timoroan sira mate loron-loron tanba servisu saúde la konsege salva sira? Dezenvolvimentu ne’e ba sé no atu halo saida?” Nurima Alkatiri husu.

US$ 182 millaun ba saúde reprezenta de’it 6,1% hosi OJE 2027

Deputada bankada FRETILIN Nurima Alkatiri husu Primeiru Ministru atu esplika oinsá orsamentu jerál ho montante US$ 2,568,5  biliaun ba tinan 2027 bele rezolve problema sira iha setór saúde, liuliu alokasaun US$ 182 millaun ba setór saúde ne’ebé PM rasik temi iha nia aprezentasaun.

Maski Governu afirma katak alokasaun ba saúde aumenta kompara ho OJE 2026, Nurima konsidera katak montante ne’e kontinua reprezenta porsentu ki’ik kompara ho orsamentu totál.

Tuir nia kalkulasaun, US$ 182 millaun ne’e reprezenta de’it 6,1% hosi orsamentu jerál totál, menus husi 10%. Tanba ne’e Nurima husu Governu atu esplika saida mak sai fallansu iha sistema saúde, tanba tinan-tinan Governu aloka ona millaun dólares ba setór saúde, maibé problema sira kontinua akontese.

“Entaun, saida mak sala? Fallansu iha ne’ebé mak halo katak agora la bele rezolve problema sira ne’ebé ita hasoru iha setór saúde?” deputadu Nurima husu.

Nurima mós kompara situasaun saúde agora ho períodu governu sira antes, inklui Governu IV no Governu V ne’ebé lidera husi Primeiru Ministru Xanana Gusmão.

Nia lembra katak, durante tinan 24 restaurasaun independénsia, Timor-Leste liu ona lejislatura parlamentár neen no governu na’in-sia. Governu tolu lidera husi FRETILIN, ne’ebé hotu-hotu la to’o tinan lima, no governu neen lidera ka hetan apoiu husi CNRT.

Tuir Nurima, maski iha períodu uluk orsamentu limitadu, doutór no funsionáriu saúde sira ne’ebé servisu iha ospitál maioria nafatin mak servisu to’o agora, maibé iha tempu ne’ebá sistema saúde konsege presta atendimentu ba povu.

Tanba ne’e, Nurima Alkatiri husu tanba sá sistema ne’ebé uluk bele ajuda pasiente sira, maski la perfeitu, agora la konsege funsiona no rezolve problema sira iha setór saúde.

Deputada Nurima mós husu garantia ba povu, liuliu ba inan-aman no komunidade sira ne’ebé tuir debate orsamentu, katak programa no orsamentu ne’ebé Parlamentu aprova iha fulan ne’e bele asegura katak situasaun saúde ne’ebé sira enfrenta agora sei la kontinua akontese iha tinan oin mai.

FRETILIN konsidera saúde nu’udar sentru ba Dezenvolvimentu Nasionál

Deputada bankada FRETILIN Nurima Alkatiri afirma katak dezenvolvimentu nasionál tenki hahú husi ema, tanba ema ida bele dezenvolve-an no kontribui ba dezenvolvimentu nasaun bainhira nia iha saúde di’ak.

“Oinsá mak ita dehan ita halo dezenvolvimentu se la preokupa kona-ba labarik sira, inan sira ka ema nia saúde? Oinsá mak Governu dehan halo progresu barak no fó servisu di’ak liu ba povu, maibé ema mate naba-naban iha ospitál, no governante sira dehan mate ne’e normal hela ka sei iha padraun hela?” Nurima Alkatiri husu.

Nurima Alkatiri dehan, setór saúde tenki sai sentru ba ajenda dezenvolvimentu nasionál. Tanba ne’e, Governu presiza hasa’e kualidade servisu saúde, hametin kapasidade profisionál saúde sira, aumenta fasilidade no ekipamentu médiku, asegura disponibilidade ai-moruk no haforsa servisu prevensaun no saúde primária.

Tuir Nurima, investimentu iha setór saúde la’ós de’it atu hadi’a bem-estar no saúde povu, maibé mós atu harii baze ba futuru ekonomia ne’ebé forte, nakonu ho esperansa no oportunidade, seguru ba jerasaun tuir mai, reziliente no sustentavel, hanesan mós Primeiru-Ministru temi iha nia aprezentasaun OJE 2027.

Iha OJE 2027  Govemru Aumenta Orsamentu Saúde iha US$ 182,6 Milaun

Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão hateten  solidez ekonomia Timor-Leste depende liuliu ba saúde no kapasidade populasaun. Tanba ne’e Governu propoin US$ 182,6 millaun ba saúde, ho aumentu 17%, halo komparasaun ho tinan 2026.

“Ami propoin 182,6 milloens dólares ba saúde,aumentu ida ho 17%,  kompara ho 2026,” dehan Primeiru Ministru Xanana Gusmão Bainhira  halo aprezentasaun iha diskusaun OJE 2027 nian faze Jeneralidade iha Parlamentu Nasionál, Segunda 9/10

Progresu iha luta kontra malária no trakoma hatudu katak asaun públika ne’ebé kontinua bele atinje rezultadu. Kuidadu maternidade mós hadi’a, ho 78% partu hetan asisténsia husi profisionál saúde kualifikadu, kompara ho 60% iha 2016.

Maibé inan sira iha komunidade rurál no remota kontinua hasoru difikuldade asesu ba servisu saúde, tanba ne’e servisu sira tenke to’o ba komunidade ho efikásia liután.

Deznutrisaun labarik kontinua sai problema urjente. Besik 45% labarik ho idade menus tinan lima hatudu atrazu kresimentu, no 19% iha pezu menus kompara ho altura, ne’ebé hatudu sinal deznutrisaun severa.

Númeru hirak-ne’e hatudu katak labarik sira nia saúde, aprendizajen no oportunidade futura bele limita ona molok sira hahú dezenvolve sira-nia moris.

Responde ba problema ne’e presiza kuidadu saúde, alimentasaun nutritiva, bee moos no apoiu ba família sira ho forma koordenada, tanba ministériu ida mesak la bele rezolve dezafiu ne’ebé envolve setór barak.

Jornalista: David da Costa

Disputa Rai Aimeti Laran, Família Manuel Konsidera Juiz Aprova Kartaun Eleitorál Ne’ebé Manipula Husi AI
Prev Post Disputa Rai Aimeti Laran, Família Manuel Konsidera Juiz Aprova Kartaun Eleitorál Ne’ebé Manipula Husi AI
Govemru Aumenta Orsamentu Saúde 17% no Edukasaun 11% iha OJE 2027
Next Post Govemru Aumenta Orsamentu Saúde 17% no Edukasaun 11% iha OJE 2027