Aileu, 9 Novembru 2026 (I-klik News) – Iha tempu bailoron naruk, Zelia de Israel, joven feto ho idade 26, tenke enfrenta dezafiu boot atu hetan bee moos ba nesesidade lorloron nian.
Husi aldeia Bermanuleu, Suku Saburia, Postu Administrativu Aileu-Vila, nia tenke lao distánsia dook atu buka bee, enkuantu nia mós presiza fahe tempu entre servisu uma laran, atividade agrikultura no eskola.
Falta bee la afeta de’it nia moris lorloron, maibé mós nia oportunidade atu kontinua aprende no ajuda família hetan rendimentu. Antes, Zelia no komunidade sira depende ba bee mota atu kuda modo. Maibé, bainhira bee menus iha tempu bailoron, atividade agrikultura sai difísil no rendimentu família nian mós tun.
“Kuandu ita hadeer tarde ba modo fatin, ita atraza no labele ba eskola,” Zelia dehan, haktuir ninia esperiénsia kona-ba difikuldade ne’ebé nia hasoru.
Maibé, situasaun ne’e komesa muda depois Zelia no komunidade hetan apoiu husi PLAN Internasional no Fundasaun RIA. Liuhusi programa ne’e, sira hetan formasaun no apoiu atu halo kantadeiru modernu no aprende métodu konservasaun bee, inklui liuhusi kee-debu.
Agora, Zelia bele kuda modo besik uma, la presiza depende ba bee mota ne’ebé dook hanesan uluk. Nia mós aprende téknika foun atu kuda modo, prepara rai no uza adubu orgániku.
“Uluk bee susar duni. Ami hetan bee atu tein no hemu de’it, maibé agora ami aprende oinsá atu konserva bee no halo kantadeiru. Ami mós aprende oinsá atu halo adubu orgániku,” Zelia dehan iha aldeia Bermanuleu, 28 Outubru.
Mudansa ne’e fó oportunidade ba Zelia no família seluk atu aumenta produsaun modo no hetan rendimentu. Tuir Zelia, iha tempu bailoron sira bele hetan rendimentu to’o 80 dólares, enkuantu iha tempu udan rendimentu bele to’o 100 dólares ka liu.
Osan ne’ebé sira hetan uza ba nesesidade lorloron, selu edukasaun oan sira no rai balun iha kooperativa.
“Uluk, bainhira tempu bailoron, ami labele halo kantadeiru besik uma. Família sira ne’ebé hakarak kuda modo tenke buka fatin besik mota atu hetan bee. Maibé agora, ema ida bele halo kantadeiru rua ka tolu besik uma,” nia esplika.
Ba Zelia, benefísiu importante ida husi mudansa ne’e mak tempu. Antes, nia tenke lao dook atu buka bee no kuda modo, no situasaun ne’e halo nia difísil atu jere tempu ba servisu uma laran no eskola. Nia mós sente la seguru bainhira tenke lao mesak iha dalan dook.
Agora, ho kantadeiru besik uma, Zelia bele jere nia tempu di’ak liu, kontinua atividade agrikultura no hetan oportunidade atu aprende.
Maibé, esperiénsia Zelia nian reflete problema boot liu ne’ebé feto no labarik feto sira iha área rurál enfrenta tanba impaktu mudansa klimátika.
Membru Movimentu Lian Labarik Feto, Milenia Tomazia Soares, dehan feto sira iha komunidade vulnerável no área remota enfrenta risku oioin bainhira bee moos sai menus. Sira tenke lao distánsia dook atu buka bee, no dalan ne’ebé la seguru bele aumenta risku violénsia no asédiu hasoru feto.

Membru Movimentu Lian Labarik Feto, Milenia Tomazia Soares
Milenia mós hateten katak falta bee no rendimentu agríkola ne’ebé menus bele aumenta presaun ekonomia ba família. Iha kazu balun, situasaun ne’e bele lori inan-aman atu obriga sira-nia oan feto kaben sedu tanba problema ekonomia.
Nia defende katak governu presiza aproxima servisu bee moos ba komunidade rurál no apoia inisiativa ekonomia ne’ebé lidera husi joven feto sira.
“Joven feto sira iha ideia barak atu foti asaun hasoru mudansa klimátika, maibé atu implementa ideia sira ne’e, sira presiza fundus no apoiu,” Milenia dehan.
Country Director PLAN Internasional, Fatima Estrela Soares, mós afirma katak impaktu mudansa klimátika la’ós tan risku ida ne’ebé sei akontese iha futuru, maibé komunidade rurál sira komesa sente ona nia efeitu, liuliu iha asesu ba bee no produsaun ai-han.

Country Director PLAN Internasional, Fatima Estrela Soares
Tuir Fatima, feto sira la’ós de’it grupu ne’ebé vulnerável ba mudansa klimátika, maibé sira mós bele sai lider no parte importante husi solusaun. PLAN Internasional servisu hamutuk ho joven feto sira atu dezenvolve atividade agrikultura sustentável, jestaun rekursu no preparasaun ba dezastre.
Fatima subliña katak governu no ema ne’ebé foti desizaun presiza rona diretamente komunidade sira ne’ebé sente impaktu, no investe iha solusaun ne’ebé komunidade rasik propoin.
Ba Zelia, mudansa ne’ebé nia esperiénsia hatudu katak asesu ba bee no koñesimentu kona-ba konservasaun bee bele loke oportunidade foun ba feto joven sira. Husi kantadeiru besik uma, nia la’ós de’it bele kontinua kuda modo, maibé mós aumenta rendimentu no jere di’ak liu nia tempu.
Maski nune’e, dezafiu kona-ba bee no mudansa klimátika iha área rurál sei presiza atensaun no apoiu kontinua husi governu no parseiru dezenvolvimentu sira.
Jornalista: Silvino Freitas