• Prevensaun ASF no Teknolojia Foun Bele Hadi’a Setór Hakiak Fahi

  • 0
  • 49 views

DILI 20- Outubro 2026, (I-klik Info)- (Market Development Facility (MDF) realiza Media Briefing ho jornalista sira hodi disemina informasaun kona-ba hadia sistema hakiak fahi, prevensaun moras African Swine Fever (ASF) no aplikasaun teknolojia Inseminasaun Artifisiál iha Timor-Leste.

Tuir Jestora Fasilidade Dezenvolvimentu Merkadu (MDF), Luiza Cardoso, esplika objetivu husi sorumutu ne’e atu fahe informasaun ba jornalista sira hodi bele hatutan ba sosiedade.

“Objetivu husi sorumutu ida ne’e atu ajuda ita-boot sira atu komprende oinsá hakiak fahi ho di’ak, no ita-boot sira mos ajuda ami atu halo diseminasaun informasaun ba sosiedade kona-ba maneira hakiak fahi no tratamentu saúde animal nian,” dehan Luiza.

Nia hatutan, MDF halo ona treinamentu ba grupu 12 iha territóriu tomak no servisu hamutuk ho parseiru sira iha munisípiu hotu.

“Ami servisu hamutuk ho setór privadu ne’ebé sempre servisu hamutuk ho grupu ki’ik sira. Sira mai tuir treinamentu no bele ba aplika mesak,” nia esplika.

“Ami konvida ita-boot sira hodi realiza Media Briefing ne’e tanba husi ita-boot sira mak sosiedade hetan informasaun,” tenik Luiza.

Iha fatin hanesan, Peritu Teknolojia Inseminasaun Artifisiál Timor-oan, Alípio de Almeida, hatete fahi iha importánsia boot ba povu Timor-Leste tanba sai animal ne’ebé komunidade hakiak no uza iha atividade kulturál no ekonomia família nian.

Maibé dezafiu boot iha hakiak fahi mak moras, liuliu African Swine Fever (ASF) ne’ebé tama iha Timor-Leste iha tinan 2019.

“Moras ne’e kauza mate ba fahi barak no afeta liu pursentu 50 husi populasaun fahi iha rai-laran. Taxa mortalidade bele to’o 100% bainhira tama ba luhan ida,” Alípio esplika.

Nia hatutan, ASF kauza husi virus ne’ebé afeta de’it fahi, la transmite ba ema, no seidauk iha vasina ka tratamentu espesífiku.

“Atu prevene, dalan prinsipál mak aplika medida bioseguransa. Ema ne’ebé hakiak fahi presiza muda husi sistema tradisionál ne’ebé husik fahi livre, ba sistema intensivu ne’ebé kontrola ambiente no saúde animal iha luhan ne’ebé moos,” nia dehan.

Alípio hatete, aleinde bioseguransa, presiza aplika teknolojia reprodusaun modernu hanesan inseminasaun artifisiál.

“Teknolojia ne’e uza fini aman ho kualidade atu halo fertilizasaun ba fahi inan, la presiza lori fahi aman hosi fatin ida ba fatin seluk. Ho métodu ne’e bele produz fahi-oan barak liu no ho kualidade di’ak,” nia hatete.

Tuir nia, fahi-oan husi inseminasaun artifisiál bele atinje todan to’o kilograma 100 iha fulan balun, kompara ho fahi lokál ne’ebé kresimentu neineik no presiza tempu naruk.

Teknolojia ne’e hahú estabelese iha tinan 2022 iha Metinaro Pig Breeding Center ho apoiu husi MDF Timor-Leste no implementa ona ba grupu 12.

Kona-ba hahan, Alípio esplika to’o agora Timor-Leste seidauk produz rasik hahan fahi ho sistema industrial. Entaun loja no empreza sira kontinua importa husi Indonézia.

“Diferensa mak hahan industrial hatudu kompozisaun nutriente iha embalajen, ajuda hakiak-na’in atu hatene nesesidade fahi nian. Maibé hahan lokál husi to’os, ita seidauk iha fasilidade atu analiza proteína no enerjia ho klaru,” nia dehan.

Nia konklui katak ho aplikasaun bioseguransa, hadi’a sistema hakiak no uza teknolojia modernu bele aumenta produtividade no proteje saúde animal iha Timor-Leste.

Jornalista, Filomena da Conceição

Veteranu, Ativista no Jurista Deklara: Krize Judisiál Sai Grave, Hahu Husi Nomeasaun PTR
Prev Post Veteranu, Ativista no Jurista Deklara: Krize Judisiál Sai Grave, Hahu Husi Nomeasaun PTR
Timor-Leste no Austrália Hametin Kooperasaun Kombate Krime Transnasionál no Peska Ilegál
Next Post Timor-Leste no Austrália Hametin Kooperasaun Kombate Krime Transnasionál no Peska Ilegál