Dili, 21 Outburo 2026 (Iklik News) – Veteranu, ativista no jurista sira konsidera problema ne’ebé dadaun ne’e infrenta iha seitor judisial, tanba krize konfiansa no krize kumprimentasaun ba lei maka hahú husi nomeasaun ba Prezidente Tribunal Rekursu (PTR), Afonso Carmona ba lidere tribunál ne’ebé la bazeia ba lei no kontra lei.
Nunee ativista direitu umanu mos konsidera problema ne’ebé dadaun infrenta iha seitor judisial, tanba Prezidente da Republika, José Ramos Horta ne’ebé nomeia ema arbiru, hodi assume knaar hanesan Prezidente Tribunal Rekursu no lidera moos Konsellu Superior Majistratura Judisial.
Enkuantu Kuadru superior Resisténsia Nasionál dos Estudante Timor Leste (RENETIL) konsidera problema iha seitor justisa ne’e problema seriu no grave tanba lideransa ne’ebé lidera seitor judisial ne’e laos kumpri lei ordem ne’ebé estadu estabelese ona maibé kumpri fali ema individu nia interese iha orgaun judisial nia laran.
Eis Ministru Justisa iha VIII Governo Konstituisional Tiago Sarmento dehan, problema ne’ebé infrenta iha seitor justisa laos krize lei maibé krize konfiansa no krize kumprimentu ba lei tanba Prezidente Republika la kumpri ba desizaun tribunál rekursu ne’ebé deklara katak inkonstitusional ba lei organizasaun judisiariu nune’e maski hamosu konflitu maibé prezidente republika mantein hodi nomeia nafatin juiz prezidente supremu tribunál justisa hodi halao knaar hanesan prezidente tribunál rekursu ne’ebé hamosu problema too ohin loron.
Eis Ministru Justisa iha VIII Governo Konstituisional Tiago Sarmento
Tuir eis governante nee katak iha krize lejitimidade iha tribunál supremu, kazu husi Prezidente Tribunál mak sai fukun, maskí liuhusi akordaun deklara katak artigu 76-a kona-ba nomeasaun Prezidente Tribunál Rekursu foun inkonstitusional, maibe Prezidente Republika la kumpri hodi muda dekretu prezidensial, kona-ba nomeasaun Prezidente Tribunál Rekursu, nunee mos iha artigu 153 iha konstituisaun republika hateten, akordaun ne’e tenke iha forsa obrigatoriu jerál tenke kumpri akordaun refere maibé tanba prezidente republika ne’ebé garante konstituisaun no unidade nia la kumpri ona inklui supremu justisa nia Prezidente Tribunál Rekursu foun mos la kumpri.
“Kuandu ukun nain as liu mak la kumpri ona desizaun tribunál nian nee mensajen ne’ebé ba sosiedade tomak katak desizaun tribunál bele hili de’it saida mak atu kumpri, ne’e mak estraga estadu direitu nia abut” dehan eis ministro justisa Tiago Sarmento liuhusi via telephone ba jornalista I-KLIK.INFO, (19/10).
Nia esplika tan, kareira juiz sai hanesan polítika hotu laos bazeia ba meritu, tanba sistema kareira juiz nian tuir estatutu majistratura judisial tanke lao husi klase primeira too tribunál rekursu maibe bazeia ba maritu no antiguidade maibé husi nomeasaun prezidente tribunál rekursu ne’e salta husi segunda klasse ba liu prezidente tribunál rekursu nunee hamosu ona konfuzaun iha lei foun, nune’e tanba juiz sira neebe sente sira nia futuru la seguru sira la konfortavel atu halao sira nia knaar tanba liu tiha nomeasaun prezidente tribunál rekursu foun ne’ebé inkonstitusional tuir lei tanba juiz segunda klasse hodi sai tan prezidente supremu tribunál justisa hodi hamosu tan problema foun maka liuliu duni sai juiz sira husi tribunál hodi estraga imajen seitor judisial.
“Juiz sira halo reklamasaun maibé sira seida’uk desidi ne’e katak superior sira iha tribunál justisa ne’e iha problema, konsellu superior majistratura judisial sai fraku tiha tanba husi desizaun no intervensaun polítika sira ne’e konsellu superior majistratura ne’ebé sai orgaun atu proteje juiz sira maibé mosu problema kuandu prezidente konsellu ne’e mak laiha lejetimidade” dehan eis ministro justisa Tiago.
Nia dehan desizaun hotu liga ho promosaun, transferensia no disiplina sai problematiku nune’e juiz senior sira la fiar hodi halo baralla iha sistema judisial nia laran, problema ne’ebé akontese iha seitor justisa iha ona faze atu hamosu kolapsu iha orgaun judisiariu ne’ebé iha ninia impaktu ba povu tanba iha tinan 20 resin laiha tribunál supremu justisa nune’e kazu liga ho rai, krime no kazu família tenke hein tinan barak tanba iha superior tribunál sira ne’ebé sei deskuti malu kona-ba se mak sai prezidente ba supremu tribunál nian, tanba nee lori sistema justisa ba kolapsu.
Diretór Executivu AJAR, Jose Luis Oliveira dehan, situasaun dadaun ne’e infrenta iha tribunál rekursu ne’e koensikuensia husi Prezidente Republika ne’ebé nomeia ema arbiru hodi lidera orgaun justisa nian maibé la’ós de’it tanba Afonso Carmona lidera tribunál rekursu maibé lidera mos konsellu superior majistratura judisial nomos prokurador jeral Nelson Carvalho ne’ebé sira la priense kritéria laiha kapasidade no integridade.
“Agora ita kestiona Prezidente Republika Ramos Horta nia intensaun ne’e saida, tanba saida mak lidera ema laiha kapasidade ema atu ba kaer orgaun serake problema ida agora lao hela iha tribunál ne’e intensaun prezidente ka, ka prezidente foti desizaun bazeia ba lobi lobi neebe mai husi ajente mafiozu sira nian ne’ebé maka infilitra tiha ona ita nia rain” dehan Diretór Executivu AJAR Jose Luis Oliveira iha nia knaar fatin Farol, (19/10).
Nia dehan tan, dadaun ne’e tribunál nia funsionamentu laos atu asegura justisa hatur serteza juridika ho loloos maibé servi fali mafiozu sira liuhusi faktus sira ne’ebé kapturasaun ba kazu scam sira, enkuantu juiz nain 4 ne’ebé halo servisu di’ak maibé prezidente tribunál rekursu Afonsp Carmona inventa prosesu sira hodi fo sansaun ba sira liuhusi keixa anonimu husi karta kalen ne’ebé foti sansaun hodi suspende juiz sira maski halo servisu di’ak, nune’e mos juiz nain haat ne’ebé PTR Karmona muda ba munisípiu ne’e ho intensaun saida, tanba juiz sira hatene atu muda ba munisípiu tenke tuir prazu ka komete sala ruma maibe tanba ho intensaun mudansa juiz sira kona-ba saida.
“Intensaun Afonso Carmona hakarak muda sira saida, ema servisu di’ak ita muda ne’e signifika saida serake nia atu fasilita juiz sira fraku mak atu kaer fali kazu sira iha Dili ne’e” dehan Diretór Executivu AJAR.
Nia esplika tan, desizaun ne’ebé PTR Afonso Carmona foti nee la tuir lei no tuir lei orgaun konsellu superior majistratura judisial ne’e orgaun kolejial, ne’ebé tenke foti desizaun koletivu laos desizaun pesoal husi PTR Afonso Carmona nian maibé desizaun sira ne’e tenke foti husi bazeia ba maioria husi membru konsellu maibe desizaun ne’ebé PTR Afonso foti ne’e arbiru ne’ebé tuir loloos la tuir lei, enkuantu juiz sira neebe halo asaun rejeita atu kumpri desizaun husi PTR Afonso Carmona nee tuir lei tanba iha konstituisaun hateten kuandu iha orden ruma ne’ebé la bazeia ba lei maka sira iha direitu atu rejeita nune’e juiz nain 4 iha primeira istansia ne’e sira nia asaun ne’e laos greve maibe asaun atu rejeita ordem inkonstitusional.
Enkuantu kontribuisaun ba problema ne’ebé infrenta iha seitor justisa AJAR konsidera kontribuisaun loloos nee mai husi Prezidente Republika Jose Ramos Horta nia nomeasaun ba PTR Afonso Carmona no tribunál rekursu nia akordaun desidi lei neebe PR Horta kaer hodi nomeia PTR Afonso Carmona ne’e inkonstitusional, nune’e PR Horta tenke kumpri nia promesa ne’ebé preve iha artigu 77 konstituisaun maibe tribunál hasai deklara katak nia desizaun nee inkonstitusional maibé nia la kumpri, nunee mos problema ne’ebé dadaun nee akontese iha tribunál tanba prezidente la kumpri nia obrigasaun ne’ebé preve iha artigu 74 ne’ebé hateten prezidente nuudar garantor ba funsionamentu orgaun demokratika tanba tribunál nee ordem demokratiku nia tenke funsiona bazeia ba lei laos bazeia ba poder absolutu.
Diretór Executivu AJAR, Jose Luis Oliveira
“Agora saida mak senor Afonso halo ne’e nia hanesan fali boss preman iha ne’ebá ne’ebé depois hasai dezisaun mesa-mesak, haruka fali nia eskoltu mak ba duni juiz nee hanesan fali preman sira nee ita nia dehan bandidu” nia dehan.
Kuadru RENETIL José Neves Samalarua dehan, dadaun ne’e estadu atu harii supremu tribunál justisa no dadaun ne’e loke hela konkursu ba juiz sira ne’ebé atu halao knaar iha supremu tribunál justisa nomos iha tribunál rekursu no prezidente tribunál rekursu ida mos tama hodi tuir konkursu refere, husi situasaun refere halo nia pozisaun hanesan prezidente tribunál rekursu bele halo nia konsentrasaun ne’ebé la nakonu maibé prezidente tribunál rekursu ida ne’ebé foti medida ida hodi kontra prosedimentu no regulamentu internu ba juiz sira ne’e grave.
“Juiz muda ba muda mai ba munisípiu ida ba fali munisípiu seluk nee normal antes nee akontese tiha ona, tanba saida mak ida nee akontese sai problema tanba prezidente la kumpri nia prosedimentu ne’ebé hateten konaba atu muda juiz ida ba fatin seluk ne’e oinsá nee la tuir nee mak juiz nain 4 nee reklama depois sira nia reklamasaun nee sira husu mos apoiu advogadu sira agora iha hela rekursu kontensiozu” dehan Kuadru RENETIL José Neves Samalarua ba iha Sede RENETIL Palapasu Dili, (21/10).
Nia dehan tan, rekursu kontensiozu ne’ebé reklamante sira aprezenta ne’ebé sei iha prosesu hodi buka nia serteza labele ezekuta maibé PTR Afonso Carmona orienta tan nia eskoltu ne’ebé laiha relasaun ho servisu tribunál hodi obriga sira nain 4 atu sai husi sira nia servisu fatin ne’e aumenta sala boot ida iha seitor justisa hodi aumenta sala ida ne’ebé nia halo antes kona-ba foti medida maibé la kumpri regra interna.
Nune’e Kuadru RENETIL nee konsidera PTR Afonso Carmona la serve ona atu halao knaar iha kargu refere nunee dalan ne’ebé diak maka tenke ses an hodi tau fali juiz seluk tanba kargu PTR ne’e estadu no interese ba ema barak hodi buka justisa formal hodi lori ema nia problema ba tesi iha tribunál, maibé juiz sira ne’ebé atu tesi lia mak hasai ka duni ne’e hatudu dignidade no kompeténsia seitor justisa ne’e atu sai oinsá.
“Ne’e grave la’ós problema bainbain problema seriu tanba ema ida kaer kargu ass liu iha seitor tribunál purenkuantu iha situasaun ida agora nee nia mak halo problema” dehan Samalarua.
Kuadru RENETIL José Neves Samalarua
Kuadru RENETIL nee dehan tan, ema ne’ebé atu assume pasta hanesan dadaun ne’e PTR Afonso Carmona halao tenke kumpri lei ne’ebé estadu hatur ona labele kumpri fali ema individu seluk nia hakarak ne’ebé iha liur no fatin seluk nia hakarak, nune’e desizaun ne’ebé foti husi PTR Afonso Carmona ne’e ho intensaun atu sobu seitor justisa tanba dadaun ne’e estadu ho governu iha prosesu hodi prepara kondisaun atu harii tribunál ne’ebé aas liu maibé PTR Afonso halo fali desordem ne’ebé dadaun ne’e seitor justisa infrenta, maski intensaun ne’e husi nia rasik ka husi ema seluk nia intensaun atu tula ba nia maibe ne’e intensaun ne’ebé sala kontra estadu.
“Hau deskonfia buat ruma husi ema seluk nia hakarak, Ó juiz tinan hira nia laran Ó la komprende regra tribunál ninian derepente Ó ba kaer kargu boot ida Ó halo arbiru, ne’e demais, demais nee hasai estadu buka ema di’ak para ba ka’er estadu nia instituisaun serve ema barak nia interese, nune’e solusaun maka ne’e di’ak liu nia resigna an fo fatin ba ema seluk, halo eskolla didi’ak Prezidente Republika molok nomeia ema ida tenke tetu haree didi’ak buka informasaun kompletu kona-ba ema nee nia prefil ema nia kualidade professionál ema nia integridade no lideransa” nia tenik.
Jornalista: Silvino Freitas
