Dezigualdade Estremu La’os Buat Ida ne’ebé Foin Mosu. Ida-ne’e Hanesan Opsaun Polítiku ida no Ita Bele Muda ida-ne’e

  • 0
  • 84 views

Autór: Joseph E. Stiglitz

Ita toman ona hanoin katak dezigualdade estremu hanesan karakterístika ida ne’ebé infelizmente maibé inevitavel hosi ekonomia modernu sira, no mós hanesan komérsiu ne’ebé nesesáriu ba dezempeñu ekonómiku. Buat rua ne’e laloos.

Dezigualdade maka konsekuénsia direta hosi opsaun polítika sira-kona-ba tributasaun, merkadu traballu, investimentu públiku, no regra sira ne’ebé maka regula ita-nia ekonomia. Iha dékada sira ikus ne’e, opsaun sira-ne’e barak maka hamenus ona kbiit traballu nian hasoru kapitál, permite empreza boot no riku sira atu esplora lakuna fiskál sira, no taka investimentu públiku.

Nu’udar Prezidente hosi Komité Estraordináriu G20 nian hosi Peritu Independente sira kona-ba Dezigualdade Globál, ne’ebé hetan enkargu hosi Prezidénsia Áfrika Súl nian hosi G20, ha’u pasa tinan kotuk hamutuk ho ekonomista no peritu prinsipál sira hodi ezamina estadu dezigualdade mundiál nian. Ami nia deskobrimentu sira revela krize ida ne’ebé maka boot iha eskala no perigozu iha trajetória.

Tanba ne’e maka ami nia komisaun propoin formalmente kriasaun Painél Internasionál ida kona-ba Dezigualdade, órgaun globál ida ne’ebé modela iha parte ida hosi Painél Intergovernamentál kona-ba Mudansa Klimátika.

 

Painél sei produz avaliasaun periódika, rigorozu sientífikamente kona-ba magnitude no mudansa sira iha dezigualdade, motór no konsekuénsia sira, no susesu no fallansu sira hodi rezolve ida-ne’e iha mundu tomak. Koñesimentu hanesan ne’e sei iha valor ba ema sira ne’ebé halo polítika, governu sira no ajénsia multilaterál sira ne’ebé preokupa atu hamenus dezigualdade.

Estatístika balu hatudu duni ona saida maka akontese daudaun. Husi rikusoin tomak ne’ebé kria ona dezde 2000, 41% muda ba iha 1% aas liu. Metade ne’ebé kiak liu hosi umanidade hetan de’it 1%. Entaun, ba rikusoin estremu husi individuál sira sukat husi biliaun atus ba atus enkuantu iha estremu seluk, ema biliaun 2.3 (ida hosi haat), regularmente la han.

Iha evidénsia forte iha nasaun balu kona-ba eviscerasaun ida hosi klase média, ne’ebé signifika katak ema barak liután ne’ebé serbisu maka’as loroloron labele sosa ai-moruk ka makina-termométeru uma. Sidadaun hateten ne’e ho razaun frustradu katak sistema ekonómiku ida ne’ebé jenera rikusoin barak halo ema barak luta atu hetan ituan de’it.

Dezigualdade la’os de’it prejudika dezempeñu ekonómiku; ida-ne’e mós ameasa ida ne’ebé klean no direta ba demokrasia. Bilionáriu ida bele sosa superiate ka jet privadu, maibé sosa beibeik liu maka sei fó dalan atu influensia desizaun politíka ne’ebé desproporsionál no forma ajenda polítika ne’ebe la tuir prioridade sira.

Iha mundu tomak, korporasaun sira no elite riku sira iha influénsia ne’ebé forte, hodi forma lei sira, regulamentu sira no polítika monetária no fiskál sira iha maneira sira ne’ebé maka favorese sira nia aan.

Importansia ne’ebé hatur hanesan mak oinsá dezigualdade rikusoin nian tradús ba kontrolu ba kanál sira ne’ebé ita bele komprende ita-nia mundu. Ema ultra-riku na’in neen kontrola plataforma mídia sosiál neen hosi plataforma sanulu ne’ebé boot liu iha mundu, enkuantu metade hosi lalaok mídia globál maka na’in hosi bilionáriu sira. Prasa sidade nian iha sékulu 21 agora la’os ona sai fatin-públiku no na’in la’os ona publiku jerál maibé bilionáriu balun maka sai na’in hotu. Ida-ne’e estraga ita-nia sosiedade sira no estraga ita-nia polítika.

Maibé dezigualdade estremu la’os buat ida ne’ebé maka fó. Ida-ne’e maka rezultadu hosi opsaun polítika deliberada sira ne’ebé maka halo hosi governu sira. No tanba estremu sira iha dezigualdade sira ne’e kria hosi polítika, sira bele desmantela hosi polítika mos.

Etapa dahuluk maka atu monitoriza krize dezigualdade ho rigor sientífiku, no IPI sei halo ida-ne’e.

Razaun ida-ne’e krusiál tamba maski iha serbisu impresionante hosi peskizadór sira iha mundu tomak ita nafatin laiha konsensu ne’ebé fahe kona-ba oinsá dezigualdade-iha laran no entre nasaun sira-ida ne’e evolui hela de’it, saida maka dudu ida-ne’e, no saida maka konsekuénsia sira. Ita mós laiha konsensu ne’ebé fahe kona-ba oinsá dezigualdade akontese tuir rasa, klase no jéneru, no polítika sira ne’ebé maka ajuda atu hamenus ida-ne’e.

Ida-ne’e importante tanba polítika oioin bele iha konsekuénsia distribuisaun ne’ebé diferente tebes. Reforma fiskál ida bele hamenus dezigualdade iha área ida enkuantu aumenta iha área seluk. Akordu komersiál ida bele kria lukru agregadu sira enkuantu hamenus rendimentu reál hosi traballadór sira. Teknolojia avansadu sira bele hasa’e produtividade enkuantu sobu sustentabilidade ambientál.

Governu sira presiza hatene konsekuénsia sira-ne’e molok sira foti desizaun, la’os dékada sira liutiha. Tamba ida ne’e mak nasaun sira hanesan Timor-Leste importante.

Timor-Leste iha istória ne’ebé ita bele dehan mantein dezigualdade rendimentu ne’ebé relativamente ki’ik kompara ho nia viziñu no maluk sira barak, maibé ida ne’e la imunidade ba forsa sira ne’ebé dudu dezigualdade. Ohin loron, 10% ne’ebé riku liu kaptura 41% hosi rendimentu antes impostu, enkuantu 40% ne’ebé ki’ik liu simu de’it 11%.

Durante tinan sira ba kotuk nian, ami nia Komité serbisu besik ho governu sira iha Brazil, Áfrika-Súl, España no Noruega nian hodi konstrui roteiru konkretu ida ba IPI ida, inisiativa ida ne’ebé agora hetan apoiu maka’as hosi governu sira, órgaun internasionál sira no hosi Sekretáriu-Jerál ONU nian.

Governu fundadór haat ne’e sei konvoka líder mundiál sira iha Asembleia Jerál ONU nian iha fulan ne’e nia rohan, hodi ko’alia kona-ba proposta ba IPI ida. Prezidente José Manuel Ramos-Horta iha oportunidade importante tebes atu ajuda lidera luta globál hasoru dezigualdade estremu liuhosi defende estabelesimentu IPI ida nian.

Ami hein nia apoiu no Timor-Leste nian.

 

Labarik Oecusse Oan Família Abandona Kontinua Fa’an Sasan, PA RAEOA Ameasa Sei Kansella Bolsa da Mae
Prev Post Labarik Oecusse Oan Família Abandona Kontinua Fa’an Sasan, PA RAEOA Ameasa Sei Kansella Bolsa da Mae
DSIK Detein tan scam call center Nain 6 iha Diamond Vila: Pasaporte Laiha sira nian liman
Next Post DSIK Detein tan scam call center Nain 6 iha Diamond Vila: Pasaporte Laiha sira nian liman