Proposta OJE 2027 Seidauk Garante Sustentabilidade Fiskál no Reziliénsia Ekonómika

  • 0
  • 42 views

Díli, 27 Outubru 2026 (Iklik.Info) — La’o Hamutuk hato’o preokupasaun kona-ba Proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 ne’ebé konsidera seidauk garante sustentabilidade fiskál no reziliénsia ekonómika Timor-Leste, tanba dependénsia maka’as ba Fundu Petróleu, aumentu despeza Estadu, dívida públika no investimentu limitadu iha setór produtivu sira ne’ebé bele hametin diversifikasaun ekonomia no kria empregu sustentável.

Porta-voz La’o Hamutuk, Jonathan Gonçalves, hateten katak organizasaun ne’e apresia esforsu Governu nian iha elaborasaun Proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027, hahú husi konsultasaun públika iha munisípiu hotu, aprezentasaun proposta orsamentu ba Parlamentu Nasionál, to’o hala’o semináriu Jornada Orsamentál.

Maski nune’e, La’o Hamutuk konsidera katak prosesu konsultasaun presiza hadi’a tan atu garante partisipasaun públika ne’ebé efetiva no reflete duni prioridade povu nian.

“La’o Hamutuk apresia esforsu Governu nian iha elaborasaun proposta OJE ba 2027, maibé presiza hadi’a prosesu konsultasaun atu garante partisipasaun públika ne’ebé efetiva no reflete ba prioridade povu nian,” dehan Porta Voz  La’o Hamutuk, Jonathan Gonçalves liu husi konferénsia Imprensa, iha Marconi Fatuhada, Tersa 27/10.

La’o Hamutuk mós hato’o preokupasaun kona-ba asesu públiku ba dokumentu Proposta Lei (PPL) no livru OJE 2027, tanba dokumentu balun difísil atu asesu no iha inkonsisténsia. Tanba ne’e, Ministériu Finansas no Parlamentu Nasionál tenke garante katak dokumentu orsamentál hotu-hotu publika iha tempu sufisiente, kompletu no fasil atu asesu, atu sidadaun no sosiedade sivíl bele analiza no fó kontribuisaun.

Aleinde ne’e, La’o Hamutuk mós identifika diferensa iha projesaun levantamentu Fundu Petróleu entre Tabela 60, iha Livru Relatóriu Orsamentál, no Tabela 5, iha Livru Elementus Informativu, Volume I. La’o Hamutuk husu Governu atu esplika no rezolve diferensa ne’e atu garante informasaun orsamentál ne’ebé konsistente no bele fiar.

Sustentabilidade Fiskál no Dependénsia ba Fundu Petróleu

Porta voz La’o Hamutuk Jonathan hateten, La’o Hamutuk preokupa katak Proposta OJE 2027 sei kontinua depende maka’as ba Fundu Petróleu, enkuantu reseita doméstika sei kontribui de’it parte ki’ik ba orsamentu Estadu.

“Ami mós observa katak despeza Estadu kontinua aumenta, inklui saláriu no vensimentu ne’ebé sa’e husi tokon US$487 ba tokon US$523. Enkuantu ne’e, despeza totál Estadu projeta atu sa’e to’o 12% kompara ho OJE 2026,” Jonathan dehan.

Situasaun ne’e, tuir La’o Hamutuk, hatudu katak esforsu konsolidasaun fiskál seidauk rezolve problema estruturál sira, liuliu dependénsia ba reseita petrolífera.

“Ami mós hato’o preokupasaun kona-ba Artigu 5 iha Proposta Lei OJE 2027, ne’ebé husu autorizasaun ba Governu atu halo empréstimu públiku to’o biliaun US$1.600 hodi finansia infraestrutura, atividade petróleu no gás, inklui atividade seluk atu garante dezenvolvimentu ekonomia Timor-Leste,” La’o  Hamutuk Preokupa.

Jonathan haktuir,  La’o Hamutuk ne’e konsidera katak dívida ho montante boot no prazu naruk bele aumenta risku fiskál no hatodan jerasaun futuru se investimentu sira ne’e la prodús retornu ekonómiku ne’ebé klaru.

Kreximentu Ekonómiku Seidauk Garante Diversifikasaun Ekonomia

Porta voz La’o Hamutuk Jonathan esplika, Maski projesaun hatudu katak Produtu Internu Brutu (PIB) sei krese 4,3% iha 2026 no 4,6% iha 2027, La’o Hamutuk konsidera katak númeru kreximentu ne’e mesak seidauk prova katak ekonomia nasionál produtiva, inkluziva no sustentável.

Tanba ne’e, Governu presiza analiza mós indikadór sira seluk, hanesan kriasaun empregu, produtividade setór privadu, taxa pobreza, inflasaun, balansu komérsiu no kapasidade kompra família sira.

“Ami mós konsidera katak kreximentu PIB la sufisiente atu hatudu progresu ekonómiku bainhira indikadór sosiál no ekonómiku seluk seidauk hatudu rezultadu ne’ebé di’ak,” Jonathan dehan.

Jonathan haktuir relatóriu Komérsiu Esternu 2025 hatudu katak défise komersiál sasán liu tokon US$900, ne’ebé reflete dependénsia maka’as Timor-Leste ba produtu importadu.

Iha área empregu, taxa dezempregu iha 2025 hamutuk 1,6% to’o 1,8%, maibé partisipasaun forsa traballu 30,5% de’it. La’o Hamutuk subliña katak traballadór barak mak servisu iha setór informál no la tama iha estatístika dezempregu, enkuantu empregu formál sei limitadu, liuliu oportunidade empregu ba joven sira.

La’o Hamutuk  mós preokupa katak prioridade orsamentál kontinua orienta ba atividade petróleu no Projetu Greater Sunrise, enkuantu setór produtivu hanesan agrikultura, peskas, turizmu, indústria manufatura no empreza ki’ik no médiu seidauk hetan investimentu adekuadu.

Maski despeza investimentu iha setór ekonomia azúl sa’e to’o tokon US$492, programa espesífiku ba ekonomia azúl hetan de’it 3%. Aleinde ne’e, kuaze 55% husi alokasaun ne’e destina ba setór petróleu no gás, maski atividade mina-rai no gás la’ós parte husi ekonomia azúl.

Reseita Doméstika, Seguransa Ai-han no Investimentu Estratéjiku

Porta voz La’o Hamutuk Jonathan apresia esforsu Governu nian atu reforma sistema impostu hodi aumenta reseita doméstika. Maibé, organizasaun ne’e husu atu avalia ho kle’an introdusaun Impostu Valór Akresentadu (IVA) no impostu seletivu atu evita todan ba família vulnerável sira, liuliu família ho rendimentu ki’ik.

Tuir La’o Hamutuk, setór estratéjiku sira ne’ebé bele kontribui ba diversifikasaun ekonomia hetan alokasaun orsamentál totál 18%, bazeia ba dadus iha submisaun ne’e. Organizasaun ne’e konsidera katak setór hirak ne’e tenke hetan apoiu finanseiru adekuadu husi reseita Fundu Petróleu atu transforma ekonomia atuál ba ekonomia ne’ebé sustentável.

Iha Proposta OJE 2027, agrikultura hetan de’it 2,1% husi alokasaun orsamentál, enkuantu finansiamentu ba resposta hasoru mudansa klimátika mós sei limitadu.

La’o Hamutuk observa katak, maski Governu rekoñese importánsia agrikultura, prioridade ne’e seidauk reflete ho sufisiente iha asaun konkretu. Organizasaun ne’e konsidera katak problema estruturál sira iha setór agrikultura labele rezolve de’it liuhusi subsídiu temporáriu.

Pandemia COVID-19 no konflitu iha Médiu Oriente iha 2026, inklui risku aumentu folin ai-han, hatudu vulnerabilidade Timor-Leste nian tanba dependénsia ba merkadu internasionál.

Tanba ne’e, La’o Hamutuk konsidera katak investimentu iha produsaun ai-han lokál, irrigasaun, jestaun bee, peskiza agríkola no apoiu ba agrikultór sira presiza sai prioridade atu hametin seguransa ai-han no hamenus dependénsia ba importasaun.

La’o Hamutuk Preokupa Projetu Tasi Mane no Greater Sunrise

Nune’e  porta voz La’o Hamutuk, Jonathan mos hato’o preokupasaun kona-ba viabilidade ekonómika, retornu finanseiru no impaktu husi Projetu Tasi Mane no atividade petrolífera sira seluk. Tanba  ne’e La’o Hamutuk  konsidera katak maski Governu gasta ona osan públiku ba projetu hirak ne’e, benefísiu sustentável ba ekonomia no povu seidauk klaru.

Iha Proposta OJE 2027, Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál (MPRM) propoin alokasaun signifikativa ba atividade sira ne’ebé relasiona ho Greater Sunrise. Alokasaun hirak ne’e inklui tokon US$193,5 ba negosiasaun no estudu dezenvolvimentu, tokon US$38,35 ba estudu tékniku kona-ba pipeline ba Natarbora, no montante seluk ba estudu Kampu Bayu-Undan no Projetu Tasi Mane.

“Ami konsidera katak projetu ho kustu boot sira ne’e presiza iha avaliasaun independente, estudu viabilidade ne’ebé transparente no informasaun klaru kona-ba fonte finansiamentu, investidór, retornu ekonómiku no risku ambientál no sosiál,” Jonathan dehan.

Aleinde ne’e, organizasaun ne’e mós hato’o preokupasaun kona-ba planeamentu Fundu Infraestrutura. Despeza ne’ebé propoin ba 2027 hamutuk tokon US$327, enkuantu projesaun ba 2028 aumenta maka’as to’o biliaun US$1.807.

Tuir La’o Hamutuk, montante boot ne’e bele sai risku se instituisaun públika sira la iha kapasidade atu planeia, ezekuta no monitoriza projetu ho kualidade, transparénsia no responsabilidade.

La’o Hamutuk Aprezenta Rekomendasaun ba Governu no Parlamentu

Porta voz La’o Hamutuk Jonathan Gonçalves hateten, bazeia ba preokupasaun sira ne’e, La’o Hamutuk rekomenda ba Governu no Parlamentu Nasionál atu foti medida konkretu hodi hadi’a jestaun orsamentál no garante katak osan públiku uza ba interese povu nian.

“Ami husu Governu no Parlamentu Nasionál tenke hametin transparénsia no partisipasaun públika liuhusi publikasaun dokumentu orsamentál hotu-hotu iha tempu sufisiente, kompletu, konsistente no fasil atu asesu. Publiku no sosiedade sivíl tenke iha oportunidade atu analiza dokumentu sira no fó kontribuisaun antes aprovasaun finál,” Porta voz La’o Hamutuk husu.

Nune’e mós Governu presiza estabelese estratéjia fiskál ne’ebé klaru no bele sukat hodi hamenus dependénsia ba Fundu Petróleu, aumenta reseita doméstika no asegura katak despeza Estadu tuir kapasidade finanseira nasaun nian iha tempu naruk.

“Ami mós husu atu revee ho rigor proposta dívida públika to’o biliaun US$1,6 molok fó autorizasaun. Avaliasaun tenke inklui kapasidade Estadu atu selu fila-fali empréstimu, kustu finanseiru, risku no retornu ekonómiku no sosiál, liuliu ba atividade petróleu no gás, atu evita risku fiskál no todan ba jerasaun futuru,” La’o Hamutuk husu Governu.

Tanba ne’e molok halo despeza públika boot ba Projetu Tasi Mane, Greater Sunrise no atividade estrativa sira, liuliu iha 2027 no 2028, Governu tenke publika estudu viabilidade, kustu totál, fonte finansiamentu, investidór, retornu ne’ebé espera no risku ambientál no sosiál. Desizaun investimentu tenke bazeia ba evidénsia transparente no komparasaun ho alternativa sira ne’ebé bele fó benefísiu sustentável ba povu.

Porta voz La’o Hamutuk Jonathan dehan, tanba ne’e, molok introdús IVA no impostu seletivu, Governu tenke avalia impaktu ba família vulnerável sira, liuliu família ho rendimentu ki’ik, no prepara medida atu proteje sira-nia asesu ba ai-han nutritivu no nesesidade bázika. No Governu tenke aumenta investimentu iha produsaun ai-han lokál, irrigasaun, jestaun bee, peskiza agríkola, infraestrutura no apoiu ba agrikultór sira atu hametin seguransa ai-han no reziliénsia hasoru mudansa klimátika.

Enterantu La’o Hamutuk rekomenda atu redireksiona investimentu ba diversifikasaun ekonomia no kriasaun empregu sustentável, liuhusi hametin setór agrikultura, peskas, turizmu, indústria no empreza ki’ik no médiu. Medida hirak ne’e importante atu aumenta produsaun lokál, kria oportunidade servisu, hamenus dependénsia ba importasaun no harii baze ekonómika ne’ebé sustentável ba Timor-Leste.

Jornalista: David da Costa

Semitériu Bekusi Tama Faze Kritiku, Semitériu Foun sei loke iha Metinaru
Prev Post Semitériu Bekusi Tama Faze Kritiku, Semitériu Foun sei loke iha Metinaru
Programa Voluntáriu Austrália Selebra Aniversáriu ba dala-75  no Hametin Parseria ho Timor-Leste
Next Post Programa Voluntáriu Austrália Selebra Aniversáriu ba dala-75 no Hametin Parseria ho Timor-Leste