Dili, 21 Setembru 2026 (Iklik info) — Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão lori jornalista sira ba Suku Mehara, Postu Administrativu Tutuala, Munisípiu Lautém, atu haree no rona diretamente narasaun kona-ba memória luta rezisténsia Timor-Leste, inklui prosesu reorganizasaun forsa iha Ponta Leste no enkontru segredu entre Xanana ho Bispu Dom Martinho da Costa Lopes iha períodu okupasaun Indonézia.
Iha komunikadu ofisiál ne’ebé Iklik News sita husi Media Gabinete Primeiru Ministru katak, iha loron Domingu, 20 Setembru 2026, PM Xanana lori jornalista sira ba Mehara atu haree no rona diretamente narasaun kona-ba istória ne’ebé nia rasik esperiénsia iha tempu rezisténsia. Iha fatin ne’e, nia konta fila-fali dalan naruk ne’ebé liu hosi Foho Matebian, Legumai, Oi, Iralafai, Soru to’o Mehara, molok nia hasoru malu ho Dom Martinho da Costa Lopes.
“Ha’u lori imi (jornalista) mai, ha’u hamutuk ho sira (soldadu) ne’ebé uluk ami hamutuk hodi konta istória ne’e, tanba lae dehan nia entrega saida, hasoru-malu halo saida, tanba sa mak hasoru-malu,” PM Xanana esplika iha komunikadu ne’ebé Iklik News asesu ohin husi Gabinete Primeiru Ministru nian, Segunda 21/09.
Hosi Matebian ba Ponta Leste
Tuir narasaun PM Xanana, iha tinan 1977–1978, situasaun iha sentru rezisténsia sai difísil tebes. Forsa rezisténsia no populasaun hasoru presaun boot hosi operasaun militár Indonézia, ne’ebé halo populasaun hosi Baucau, Venilale, Ossu, Viqueque, Uatolari, Uatocarbau, Tutuala, Iliomar, Lautém, Luro no Laga sa’e ba área Foho Matebian.
Iha tempu ne’ebá, presaun militár aumenta liu tán ho serku, morteiru, kaiñaun no atake hosi aviaun. Kondisaun populasaun mós sai todan tanba falta hahan no bee.
Iha situasaun ida ne’e, populasaun barak mate tanba atake, moras no difikuldade atu hetan hahan no bee.
Ho kondisaun ne’ebé sai grave, lideransa rezisténsia reuni atu buka dalan foun hodi kontinua luta. Hosi ko’alia ho Nicolau Lobato, desizaun ida maka mosu; transforma Ponta Leste sai zona rejiaun espesiál gerilla.
“Forsa hotu tenke mai to’o sentru. Ponta Leste sai rejiaun espesiál gerilla,” PM Xanana lembra fila-fali kona-ba desizaun iha tempu ne’ebá.
Desizaun ne’e sai pontu importante ida ba reorganizasaun rezisténsia iha Ponta Leste, ho objetivu atu kontinua luta iha kondisaun ne’ebé inimigu aumenta presaun.
Legumai no Oi, “universidade gerilla”
Iha Novembru 1979, depois desizaun atu reorganiza rezisténsia, PM Xanana ho nia kompañia atravessa área Legumai, entre Baguia no Luro.
Iha momentu ne’ebá, nia konta katak forsa rezisténsia komesa fahe no balun rende, enkuantu sira seluk kontinua buka dalan atu akompaña populasaun ne’ebé tun hosi foho.
Iha área Oi, Xanana hela kleur hodi estuda no analiza esperiénsia luta. Nia lori livru no dokumentu sira atu komprende di’ak liu oinsá atu organiza gerilla no adapta luta ho kondisaun rai-laran.
Tanba esperiénsia no estudu ne’e, nia bolu Oi nu’udár “universidade gerilla”.
“Ne’e maka iha Oi ne’ebá ha’u estuda haree didi’ak saida mak sala, saida mak loos. Tanba buat sira ne’e hotu maka ha’u temi Oi nu’udár universidade gerilla,” Xanana Gusmão haktuir.
Ba Xanana, luta gerilla la depende de’it ba arma. Komandante no membru rezisténsia presiza koñese rai, koñese an rasik, koñese populasaun no koñese inimigu.
Nia hateten katak, iha guerra, ema ne’ebé la koñese nia rai bele lakon vantajen maski inimigu menus.
Hahú zona klandestina
Hafoin hosi reorganizasaun forsa, rede klandestina komesa hametin iha área Ponta Leste. Kontaktus ho populasaun no ema sira ne’ebé bele ajuda rezisténsia sai parte hosi estratéjia atu mantem komunikasaun no apoiu ba luta.
Xanana konta katak, hosi Mehara to’o Iralafai, nia aprende oinsá ema sira movimenta iha área ne’ebé kontrola hosi forsa Indonézia, inklui maneira atu atravessa postu militár sira sem halo suspeita.
Iha Soru, nia hasoru komandante sira hanesan Faluchai, Mauchai no Malurasa, no ko’alia kona-ba nesesidade atu reorganiza forsa sira iha Ponta Leste.
Depois, nia hamutuk ho Adelino Kau ba Laga, Quelikai, Ossu no Uatolari hodi buka komandante no forsa sira seluk atu hamutuk reorganiza rezisténsia.
Iha Maiu 1980, Xanana deside sai hosi área Matebian ho kompañia ida hodi buka no kontaktu ho forsa rezisténsia iha Timor tomak, ho objetivu atu hametin fali luta.
Iha 1981, lideransa rezisténsia bolu reuniaun iha Lalini hodi halo reorganizasaun rezisténsia. Paralelamente, rede klandestina kontinua hala’o atividade no dokumentasaun kona-ba situasaun no reorganizasaun luta.
Hosi Mehara, buka kontaktu ho Dom Martinho
Iha prosesu ida ne’e, Xanana buka maneira atu kontaktu ho Bispu Dom Martinho da Costa Lopes, maibé tentativa da-huluk iha Dili la konsege tanba presaun no kontrolu inimigu. Depois, kontaktu buka fali iha Mehara.
Iha tempu ne’ebá, Xanana subar iha área leten, no kontinua akompaña situasaun hosi rádiu. Nia konta katak, bainhira Itália manán Kampionatu Mundu Futeból iha 1982, nia haruka mensajen bá Dom Martinho kona-ba vitória Itália, ne’ebé halo Dom Martinho hakfodak tanba nia hanoin katak oinsá ema iha ai-laran bele hatene rezultadu ne’e.
Xanana esplika katak, durante rezisténsia, rádiu, livru no kilat mak sasán sira ne’ebé nia konsidera importante tebes.
Enkontru ho Dom Martinho
Depois de rona katak Dom Martinho atu mai área Lospalos no Tutuala, Xanana no Liurai Miguel prepara kontaktu ho nia.
Iha momentu ida, Dom Martinho to’o besik Mehara. Enkontru ne’e akontese iha situasaun segredu, ho risku tanba área sei iha kontrolu militár.
Xanana konta katak Dom Martinho iha intensaun atu halo konfisaun no ko’alia kona-ba mudansa polítika no orientasaun foun iha rezisténsia.
Iha konversa ne’e, Xanana esplika ba Dom Martinho katak rezisténsia muda ona nia abordajen polítika, ho prioridade bá unidade no luta bá ukun-a’an, duké fó énfaze bá diferensa ideolójika hosi tempu uluk.
“Nia hakarak hatene loloos mudansa polítiku ne’e oinsá ona,” Xanana lembra.
Konversa ne’e la’o iha tempu naruk, enkuantu ema sira iha li’ur halo seguransa. Iha momentu ida, ema mai tuku odamatan atu fó avizu katak inimigu besik ona. Dom Martinho no ema sira ne’ebé hamutuk ho nia sai hosi fatin ne’e ho seguransa.
Ba Xanana, enkontru ho Dom Martinho iha Mehara sai parte importante ida hosi prosesu kontaktu no kompriensaun entre lideransa rezisténsia no Igreja Katólika iha períodu ida ne’ebé Timor-Leste sei iha hela okupasaun.
Dokumentu rezisténsia ne’ebé rai hela iha Mehara
Iha narasaun ne’e, PM Xanana mós ko’alia kona-ba dokumentu sira ne’ebé rezisténsia rai iha área Mehara. Dokumentu sira ne’e, tuir nia, inklui relatóriu no informasaun kona-ba reorganizasaun luta.
Bainhira Dom Martinho atu sai hosi área ne’e, Liurai Miguel no ema sira seluk halibur dokumentu sira no falun ho tais, antes lori bá kareta.
Xanana esplika katak dokumentu sira ne’e depois haruka ba delegasaun FRETILIN iha estranjeiru, no balun la konsege rai iha Museu da Resistência tanba iha 1999 situasaun seguransa no destruisaun dokumentu.
Memória ne’ebé presiza konta ba Jerasaun ho loloos
Ba PM Xanana, memória kona-ba luta rezisténsia presiza konta ho loloos, liuliu ba jerasaun foun no jornalista sira, atu sira komprende prosesu naruk ne’ebé liu hosi povu Timor-Leste.
Nia hateten katak, vitória iha luta la mai hosi forsa armada de’it, maibé mós hosi kapasidade atu aprende, adapta, koñese rai, koñese populasaun no organiza rezisténsia.
“Tenke koñese o nia rain, tenke koñese o nia a’an didi’ak, koñese mós inimigu. Se lae, ita dehan funu ne’e tiru malu de’it,” nia afirma.
Narasaun hosi Mehara, hosi Foho Matebian to’o Oi, hosi zona klandestina to’o enkontru ho Dom Martinho, hatudu katak rezisténsia Timor-Leste iha períodu ne’e la’ós de’it kona-ba konfrontu armadu, maibé mós kona-ba reorganizasaun, aprendizajen, komunikasaun, unidade no relasaun ho populasaun.
Ba PM Xanana, fatin sira ne’ebé uluk sai parte hosi luta presiza sai mós fatin memória, atu istória sira ne’ebé akontese iha rai-laran la lakon hamutuk ho tempu.
Jornalista: David da Costa
