Lautém, 22 Setembru 2026 (Iklik.Info) — Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão fila ba fatin istóriku Paichau, Aldeia Mehara, Suku Maupitine, Munisípiu Lautém, iha segunda-feira 21 Setembru 2026, hodi fahe memória kona-ba dalan naruk reorganizasaun luta rezisténsia iha Ponta Leste, ne’ebé liu hosi situasaun difísil no sakrifísiu boot durante tempu okupasaun.
Iha komunikadu ofisiál ne’ebé Iklik News sita husi Media Gabinete Primeiru Ministru katak, iha Segunda-feira 21 Setembru 2026, Komandante Ein-Xefe FALINTIL, atuál Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão, fila fali bá fatin istóriku Paichau hodi fahe memória no konta istória ba jornalista, veteranu no jerasaun foun kona-bá tempu rezisténsia, liuliu prosesu reorganizasaun luta iha Ponta Leste.
Vizita ida ne’e hala’o iha véspera Serimónia Inaugurasaun Monumentu Monseñor Martinho da Costa Lopes, ne’ebé sei realiza iha Mehara, loron 22 Setembru 2026.
Ba Xanana, vizita ba fatin istóriku sira la’ós atu rekupera glória pesoál ka hatudu se mak “halo funu”, maibé atu prezerva memória kona-ba povu, kombatente no ema sira ne’ebé, ho sakrifísiu boot, kontinua suporta luta iha tempu ne’ebé situasaun todan tebes.
“Ha’u lori jornalista sira mai iha ne’e la’ós atu dehan katak ha’u mak kaer funu ka ha’u mak halo funu. Erói loloos mak povu. Soldadu sira ne’ebé sei moris ne’e mak diretamente apoia ha’u la’o ba mai. Tempu ne’ebá laiha roupa, hahan, bee no aimoruk. Buat sira ne’e hotu hanesan memória ida,” Xanana Gusmão hateten ba jornalista sira, iha komunikadu ne’ebé Iklik News asesu husi Media Gabinete Primeiru Ministru ohin, Tersa 22/09.
Maski rezisténsia hasoru situasaun militar ne’ebé difísil iha inísiu tinan 1980, PM Xanana hateten lideransa rezisténsia la para, maibé buka dalan foun atu reorganiza luta. Tanba iha 1981, reorganizasaun ne’ebé hahú iha Lalini sai parte importante hosi esforsu atu hametin fali estrutura rezisténsia, ne’ebé involve Frente Armada, Frente Klandestina no Frente Diplomátika.
Reorganizasaun ida-ne’e la akontese iha kondisaun ne’ebé fásil. Lideransa no kombatente sira tenke liu hosi foho, ai-laran, aldeia no área remota sira, hodi buka kontaktu, haree situasaun no hatene se estrutura rezisténsia iha área sira sei moris ka lae.
Iha kontestu ida ne’e, Paichau sai fatin ida ne’ebé rai hela memória kona-ba dalan ne’ebé Komandante Xanana ho ninia akompañante sira liu iha Ponta Leste.
Veteranu Acacio da Silva, koñesidu ho naran “Maukoliha”, konta katak bainhira Xanana to’o iha Ponta Leste, viajen hosi Lore, Laiara, Paichau, Maubelis, Malaka, Mehara no Oi la fásil.
“Bainhira maun boot mai iha Ponta Leste, hosi Lore mai to’o iha Laiara, hosi ne’e maka mai iha Paichau. Depois ami lori maun boot ba Maubelis no Malaka, depois sira ba to’o Liurai Miguel nia uma iha Mehara no liu ba Oi. Iha Oi mak maun boot estuda funu,” Maukoliha konta.
Tuir ninia sasin, depois hosi Oi, Xanana kontinua ba fatin Behe, ne’ebé iha tempu ne’ebá hela hamutuk ho Mateus no Alberto. Iha fatin ida ne’e, nia koko haree kapasidade membru sira atu organiza fali luta iha kondisaun ne’ebé limitadu.
Kuaze fulan rua liu, estrutura ida ne’e seidauk konsege halo buat ruma signifikativu, no Xanana tenke moris fila-fali no hamutuk fali ho komandu. Hosi ne’e, lideransa rezisténsia hala’o enkontru boot iha Iliomar hodi haree ba prosesu reorganizasaun nasionál.
Maukoliha hateten, reorganizasaun luta iha tempu ne’ebá presiza estudu no estratéjia, tanba forsa inimigu boot liu kompara ho kombatente sira ne’ebé iha kilat menus.
“Dala barak ita nia foin sa’e sira dehan funu ne’e fásil, maibé ami hateten katak difísil. Inimigu iha forsa boot, mas ami la’o ho maun ne’e ho kilat la to’o sanulu. Ami halo manobra oioin hodi labele tiru malu ho inimigu,” nia dehan.
Iha dalan naruk ida ne’e, kombatente sira la’ós de’it hasoru ameasa militár, maibé mós enfrenta falta hahan, bee, roupa no aimoruk. Maibé, tuir sasin veteranu sira, solidariedade iha ai-laran sai forsa importante ba sobrevivénsia. Xanana mós la’ós de’it hala’o knaar nu’udár líder rezisténsia, maibé ajuda kura kombatente sira ne’ebé hetan kanek, inklui uza aimoruk tradisionál.Maukoliha lembra katak Cornelio Gama “L7” hetan kanek bainhira bomba nakfera no kanek liman, enkuantu Komodoro Higino das Neves hetan kanek iha hirus matan. Tuir nia, Xanana ajuda trata sira ho aimoruk tradisionál.
“Karidade ne’ebé maun Xanana hala’o la’ós foin agora, maibé desde uluk iha ai-laran. Iha hahan oitoan, roupa oitoan, nia fahe malu ho labarik sira ne’ebé presiza,” Maukoliha rekoñese no konta tuir.
Iha memória seluk ne’ebé Xanana fahe iha Paichau, nia mós ko’alia kona-ba forma oioin ne’ebé povu uza atu proteje an no kontinua luta. Nia lembra katak iha tempu balun, populasaun dada bandeira merah-putih iha sira-nia uma, inklui iha fahi-luhan.
Tuir Xanana, maneira ida ne’e sai parte hosi estratéjia povu atu evita inimigu no espiaun sira atu identifika ema ne’ebé apoia rezisténsia, enkuantu populasaun kontinua kontribui bá luta ho sira nia maneira rasik.
“Ne’e forma luta povu ida ne’e nian,” Xanana Gusmão hateten.
Memória sira ne’e hatudu katak luta ba libertasaun Timor-Leste la’ós de’it akontese iha liña fronteira militár. Luta mós moris iha aldeia, iha ai-laran, iha uma sira, no iha solidariedade entre povu no kombatente sira.
Iha kontestu ida ne’e, vizita ba Paichau iha espera inaugurasaun Monumentu Monseñor Martinho da Costa Lopes iha Mehara mós sai oportunidade ida atu rekoñese memória kolektiva kona-bá rezisténsia, inklui papél ema no instituisaun sira ne’ebé iha sira nia maneira rasik suporta povu iha tempu difísil.
Paichau, ne’ebé ohin loron haree hanesan fatin naturál ida iha Ponta Leste, rai hela memória kona-ba dalan naruk ida ne’ebé lideransa no povu liu hodi hametin fali luta. Hosi fatin sira hanesan Paichau, Mehara no Iliomar, istória rezisténsia kontinua konta hosi jerasaun bá jerasaun.
Veteranu sira ne’ebé uluk akompaña Komandante Ein-Xefe FALINTIL Kay Rala Xanana Gusmão iha área Lautém mak Acacio da Silva “Maukoliha”, Acacio dos Santos “Mausoru”, Adelino Gonzaga “Ativista Sonilari”, Mateus da Conceição no Alende Sendi Kalikas.
Iha vizita ida ne’e, akompaña mós hosi Komodoro Higino das Neves, atuál Komandante Komponente Naval, membru Governu, Prezidente Autoridade Munisípiu Lautém Melio de Jesus, veteranu sira, ekipa hosi Centro Nacional Chega (CNC) no populasaun Lautém oan sira.
Ba jerasaun ohin no aban, Paichau la’ós de’it fatin ida iha mapa Munisípiu Lautém. Paichau sai parte hosi memória kolektiva Timor-Leste kona-ba reorganizasaun luta, solidariedade povu, sakrifísiu no esperansa ne’ebé, depois hosi dalan naruk, lori nasaun ida ne’e to’o ba restaurasaun independénsia.
Jornalista: David da Costa