Dili, 17 Setembru 2026, (I-klik.Info)- Oxfam iha Timor-Leste realiza atividade treinamentu ba jornalista, membru redi ba rai, organizasaun sivil sira ba II faze nia ho tema ” Direitu ba rai no feto nia direitu no asesu ba rai”, objetivu atu hametin partisipante sira-nia hanoin konaba direitu ba rai no propriedade iha Timor-Leste.
Fasilitador, Tito Maia dos Reis hateten, ohin ita realiza atividade treinamentu ba jornalista no partisipante sira hamutuk ema nain 31 ne’ebe mak partisipante iha treinamentu refere, Atividade ida-ne’e kontinuasaun deit ba treinamentu ne’ebe antes ne’e ligadu ba treinamentu propriedade liu-liu konaba lei rejime espesial definisaun titularidades imoveis.
“Atividade kontinuasaun ne’e durante loron rua hahu hosi ohin loron 17-18 atividade ida-ne’e fokus liu ba tekniku analiza ba iha prosedimentu mos konseitu juridiku ba formalizmu iha prosesu ba kazu hotu, laos deit ba iha kazu direitu ba propriedade imoveis, kazu disputa rai nia maibe kazu einjeral.” Dehan Fasilitador Tito Maia dos Reis, ba jornalista sira, iha salaun Tower Fatuhada, kinta-feira, 17/09.
Nia dehan, haree ba iha ramu direitu nian mak hanesan direitu ba publiku no privadu ne’ebe ligadu ba direitu konstituisional, administrativu, penal no prosesu sira hotu, inklui direitu privadu, sivil, konsumidores no direitu traballadóres sira-nian.
“Treinamentu ne’e mos halo diskusaun ba tipu asoes deklarativa mak hanesan asaun simples, kondensaun no konstutativa, ezemplu iha estudu kadu hodi partisipante sira bele analiza no husu perguntas ligadu ba tipu de asoens sira-ne’e.” Nia dehan.
Nia dehan, sira hakarak fo treinamentu ba jornalista sira tanba media importante tebes atu tranmite informasaun sira, nune’e jornalista sira presiza hatene konaba termolojia juridika nian.
“Tanba jornalista nia servisu mos ligada ba sosiedade nia moris ne’ebe ligadu ba lei, tanba iha ita-nia rai ita adopta sistema ba direitu no tuir prosedimentu ba lei. Lei hirak ne’e iha ona oinsá jornalista sira bele adapta no oinsá nia aplikasaun tantu iha direitu material no penal.” Nia dehan.
Haree fila-fali ba kuadru legal iha konstituisaun no konvensaun dekretu lei ne’ebe define ba direitu propriedade ne’e laos direitu ba mane deit. Maibe iha lei K-RDTL artigu 05 hateten sidadaun hotu iha direitu ba rai, nune’e iha K-RDTL artigu 16 ko’alia konaba igualdade feto ho mane nia direitu, nune’e iha rejime espesial mos ko’alia konaba igualdade, signifika lei fo protesaun ba feto ho mane hotu.
“Ita haree fila-fali lei ho normas sira-ne’e define ona, maibe oinsa iha implementasaun, seraque feto sira nafatin ejize no vitama ba prosesu sira hanesan ne’e, tanba haree ba kostume pela kontrariu ho pratika entaun ida-ne’e mak sei obstákulu ne’ebe sosiedade sei hasoru. Tanba implementasaun lei dala-ruma sei kontrariu entaun sosiedade kontinua duvida.” Nia konklui.
Ekipa I-klik.Info iha ramu direitu nian mak hanesan direitu ba publiku no privadu ne’ebe ligadu ba direitu konstituisional, administrativu, penal no prosesu sira hotu, inklui direitu privadu, sivil, konsumidores no direitu traballadóres sira-nian.
“Treinamentu ne’e mos halo diskusaun ba tipu asoes deklarativa mak hanesan asaun simples, kondensaun no konstutativa, ezemplu iha estudu kadu hodi partisipante sira bele analiza no husu perguntas ligadu ba tipu de asoens sira-ne’e.” Nia dehan.
Nia dehan, sira hakarak fo treinamentu ba jornalista sira tanba media importante tebes atu tranmite informasaun sira, nune’e jornalista sira presiza hatene konaba termolojia juridika nian.
“Tanba jornalista nia servisu mos ligada ba sosiedade nia moris ne’ebe ligadu ba lei, tanba iha ita-nia rai ita adopta sistema ba direitu no tuir prosedimentu ba lei. Lei hirak ne’e iha ona oinsá jornalista sira bele adapta no oinsá nia aplikasaun tantu iha direitu material no penal.” Nia dehan.
Haree fila-fali ba kuadru legal iha konstituisaun no konvensaun dekretu lei ne’ebe define ba direitu propriedade ne’e laos direitu ba mane deit. Maibe iha lei K-RDTL artigu 05 hateten sidadaun hotu iha direitu ba rai, nune’e iha K-RDTL artigu 16 ko’alia konaba igualdade feto ho mane nia direitu, nune’e iha rejime espesial mos ko’alia konaba igualdade, signifika lei fo protesaun ba feto ho mane hotu.
“Ita haree fila-fali lei ho normas sira-ne’e define ona, maibe oinsa iha implementasaun, seraque feto sira nafatin ejize no vitama ba prosesu sira hanesan ne’e, tanba haree ba kostume pela kontrariu ho pratika entaun ida-ne’e mak sei obstákulu ne’ebe sosiedade sei hasoru. Tanba implementasaun lei dala-ruma sei kontrariu entaun sosiedade kontinua duvida.” Nia konklui.
Jornalista Umbelina dos Reis & Filomena da Conceição