Dili, 10 Setembru 2026, (I-klik News)- Estadu-membru sira husi Rejiaun Sudeste Aziátiku OMS nian ohin kompromete ba asaun ne’ebé maka’as liu no integradu liu hodi taka lakuna krítiku sira iha hakotu tuberkuloze (TB), ho foku ba diagnóstiku antesipadu, asesu di’ak liu ba prevensaun no tratamentu, protesaun finanseira ne’ebé maka’as liu ba família sira, no preparasaun ba vasina foun sira ba TB
“Tuberkuloze bele kura no bele prevene, maibé ida-ne’e kontinua hasai ema rihun-atus nia moris iha ita-nia Rejiaun tinan-tinan no dudu família sira ba kiak,” dehan Nilesh Buddha, Ofisial Enkarregadu, Rejiaun Sudeste Aziátiku OMS nian, iha Sesaun 79 hosi Komité Rejionál OMS nian ba Sudeste Aziátiku.
Rejiaun Sudeste Aziátiku OMS nian maka uma ba kuaze kuartu ida husi populasaun mundiál, maibé reprezenta maizumenus 34% husi kazu foun TB nian iha nível mundiál iha 2024 — estimadu kazu 3.68 millaun — no mate hamutuk liu 433.000. Besik ema 150.000 dezenvolve TB ne’ebé rezistente ba ai-moruk oioin no rifampisina, ne’ebé reprezenta liu 38% husi todan globál, Nia eplika
“Ita iha ferramenta sira atu muda trajetória ida-ne’e. Saida mak ita presiza mak asegura katak ferramenta sira ne’e to’o ba ema hotu ne’ebé presiza – antes, ekuitativu no hanesan parte ida husi kuidadu saúde primáriu ho kualidade,” Nia hateten
Nia esklarese, Dezafiu ne’ebe partikularmente agudu iha Timor-Leste, iha ne’ebé estimadu insidénsia TB nian maka 496 kada populasaun 100.000, no estimadu mortalidade TB nian maka 78 kada populasaun 100.000 ne’ebé aas liu iha Rejiaun. Ida-ne’e subliña nesesidade urjente ba deteksaun lalais, prevensaun ba transmisaun no asesu oportunu ba tratamentu ho kualidade.
Iha Komité Rejionál, nasaun sira konkorda atu hametin deteksaun lalais no kompletu ba TB liuhosi servisu rutina sira, triajen sistemátiku no hetan kazu ativu entre populasaun sira ho risku aas no la hetan atendimentu, hamutuk ho utilizasaun luan liután ba diagnóstiku lalais ne’ebé rekomenda husi OMS, inklui diagnóstiku molekulár no teknolojia dijitál sira bainhira apropriadu.
Nasaun sira mós kompromete ba kuidadu TB ne’ebé sentradu liu iha ema, inklui asesu di’ak liu ba tratamentu ho kualidade ba TB rezistente ba ai-moruk, apoiu nutrisionál no bazeia ba komunidade, no asaun hodi rezolve estigma, diskriminasaun no bareira sosiál, finanseira no jeográfika sira ne’ebé impede ema atu asesu ba kuidadu.
“Esforsu prevensaun sei inklui habelar tratamentu preventivu TB nian ba kontaktu uma-kain sira ne’ebé elejivel no ema sira seluk ne’ebé iha risku, hametin prevensaun no kontrolu infesaun nian, no rezolve fatór risku prinsipál sira hanesan subnutrisaun, diabetes no uza tabaku.”, Nia esplika
Modelajen rejionál indika katak redusaun boot liu iha insidénsia no mortalidade TB nian bele mai husi kombinasaun ida husi tratamentu ne’ebé di’ak liu no envolvimentu públiku-privadu, diagnóstiku lalais, prevensaun alvu, deskobrimentu kazu ativu entre populasaun sira ho risku aas no la hetan atendimentu, no introdusaun vasina TB nian bainhira disponivel.
“Introdusaun vasina TB nian hosi 2028, hamutuk ho intervensaun sira-ne’e, bele evita kazu foun TB 1.45 millaun no mate 300.000 iha 2030 — tan ne’e mak preparasaun ba introdusaun vasina iha futuru sai importante.”
Rejiaun ne’e halo ona progresu importante dezde 2015. Kobertura ba tratamentu TB agora liu 85%, enkuantu taxa susesu tratamentu nian aas liu entre rejiaun sira OMS nian. Insidénsia TB tun 16%, kompara ho diminuisaun globál 12%, enkuantu mate tanba TB tun 23%.
“Maibé, progresu sei la sufisiente atu alkansa alvu sira Estratéjia Hakotu TB nian kona-ba redusaun 80% iha insidénsia TB no redusaun 90% iha mate sira iha 2030, kompara ho 2015”, Nia esplika
TB mós kontinua fó todan finanseiru ne’ebé maka’as ba família sira. Kuaze 44% husi uma-kain sira ne’ebé afetadu ho TB hasoru kustu sira ne’ebé maka’as, sa’e ba liu 80% entre uma-kain sira ne’ebé afetadu husi TB ne’ebé rezistente ba ai-moruk. Finansiamentu mós sei dook husi nesesidade. Iha 2024, maizumenus US$900 millaun maka disponivel ba resposta rejionál ba TB, hasoru ezijénsia ida ne’ebé kalkula besik US$3 billaun.
“Rekoñese katak atu hakotu TB presiza asaun sira ne’ebé haleu setór saúde, nasaun sira subliña integrasaun ne’ebé maka’as liu ba servisu sira TB nian iha kuidadu saúde primáriu nia laran no kobertura saúde universál.”
Timor-Leste aselera daudaun ninia resposta nasionál liuhosi Planu Estratéjiku Nasionál Hakotu TB foun 2026–2030, habelar deskoberta kazu ativu bazeia ba komunidade no buka tuir kontaktu, asesu forte liután ba diagnóstiku molekulár lalais, no disponibilidade luan liután ba tratamentu preventivu TB nian.
Estadu-membru sira mós konkorda atu hametin kooperasaun rejionál, inklui kolaborasaun Súl-Súl, referénsia transfronteirisu no kontinuidade kuidadu nian ba populasaun móvel no migrante sira. Sira subliña envolvimentu boot liu husi komunidade sira, sosiedade sivíl, ema sira ne’ebé afetadu husi TB no fornesedór sira la’ós Estadu nian hanesan parseiru sira iha resposta ba TB.
Nasaun sira mós destaka inovasaun no implementasaun ne’ebé bazeia ba dadus, inklui saúde dijitál, peskiza operasionál, transferénsia teknolojia voluntáriu no utilizasaun maka’as liu ba dadus subnasionál sira hodi alvu intervensaun sira iha ne’ebé sira presiza liu.
Ho finansiamentu TB nian ne’ebé maka substansialmente ki’ik liu husi nesesidade estimadu, Estadu-membru sira husu ba mobilizasaun rekursu doméstiku ne’ebé maka’as liu, utilizasaun rekursu sira ne’ebé eficiente, aprovizionamentu hamutuk no kolaborasaun rejionál ne’ebé boot liu atu hadi’a asesu ba ai-moruk sira, diagnóstiku no merkadoria esensiál sira seluk.
“Hakotu tuberkuloze sei presiza solidariedade rejionál no asaun ne’ebé maka’as liu iha sistema saúde sira, sistema komunitáriu sira no liután,” dehan Buddha.
Jornalista: Filomena da Conceicao