Díli, 22 Outubru 2026 (I-Klik Infor) — Ministériu Edukasaun, serbisu ho Ministériu Saúde, Asosiasaun Médiku Timor-Leste (AMTL), Asosiasaun Nasionál Prevensaun Moras La Hada’et no organizasaun sosiedade sivíl, lansa programa rastreiu saúde no sensibilizasaun kona-ba prevensaun moras, inklui ataka fuan, stroke, diabetes no hipertensaun.
Programa ne’e mós fó atensaun ba infesaun respiratóriu aguda, kansér no moras renál, no sei hala’o iha Timor-Leste.
Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, hateten katak objetivu programa ne’e mak atu hala’o rastreiu saúde ba profesór no estudante sira iha eskola, hodi aumenta sira-nia koñesimentu kona-ba prevensaun moras no manutensaun saúde iha moris loroloron. Programa ne’e la’ós de’it hala’o iha nível nasionál; ekipa saúde sira iha munisípiu no ospitál sira mós sei servisu hamutuk atu hala’o atividade prevensaun iha eskola.
“Programa ida-ne’e importante tebes, liuliu ba estudante, joven no labarik sira, tanba sira mak jerasaun futuru nasaun nian. Se sira matenek, maibé la iha saúde di’ak, sira sei susar atu sai sidadaun ne’ebé bele kontribui ba nasaun. Tanba ne’e, servisu ki’ik ida-ne’e sei kontinua atu asegura katak sidadaun sira iha futuru bele moris saudavel, matenek no iha abilidade atu serbí nasaun,” dehan ministra ba jornalista sira iha salaun Iam Infordepe, Matadouro, iha loron 22 fulan Outubru.
Ministra Edukasaun esplika katak programa ne’e hahú husi nível ensinu báziku to’o ensinu sekundáriu. Nia hateten katak kurríkulu Ministériu Edukasaun inklui ona tópiku saúde no ijiene iha nível pré-eskolár no nível ensinu seluk.
“Liuhosi kampaña sira-ne’e, ita hakarak haforsa koñesimentu ema hotu kona-ba dalan atu prevene moras. Inan-aman sira mós iha papél importante atu komprende no aplika hahalok moris saudavel iha família, hodi prevene moras no proteje saúde família nian. Ema ida-idak tenke komprende nia estilu moris no hatene oinsá atu tau matan ba nia saúde,” nia dehan.
Nia informa katak programa ne’e hahú iha 2026 no sei kontinua to’o 2027, tuir planu ne’ebé prepara ona. Governu kompromete atu asegura programa ne’e la’o ho di’ak, liuhosi kooperasaun entre instituisaun sira.
Iha parte seluk, Diretór Nasionál Prevensaun Moras, Constantino Lopes, hateten katak Ministériu Saúde fó orientasaun kona-ba importánsia rastreiu, prevensaun no kontrolu moras iha instituisaun sira. Ministériu Saúde hahú ona hala’o rastreiu no promosaun saúde iha instituisaun oioin, inklui Ministériu Edukasaun, no programa ne’e sei habelar ba instituisaun seluk.
“Prevensaun importante liu duké tratamentu, tanba moras balu bele sai komplikadu no presiza tratamentu naruk se la detekta sedu. Tanba ne’e, komunidade presiza hetan informasaun loos kona-ba hahalok moris saudavel: evita fuma sigaru, limita ka evita konsumsaun alkohól, hili hahán saudavel no halo kontrolu saúde regularmente,” dehan Constantino.
Nia esplika katak Ministériu Saúde kontinua hala’o programa prevensaun no promosaun saúde, ne’ebé la’ós foin hahú agora, maibé kontinua husi períodu governu sira uluk to’o agora. Hipertensaun no diabetes sai preokupasaun ba saúde públika.
Tuir informasaun ne’ebé aprezenta iha programa ne’e, ema kuaze 55.000 mak moras hipertensaun no ema kuaze 5.000 mak moras diabetes. Iha parte moras hada’et, tuberkuloze (TB), dengue no raiva mós sai preokupasaun ba saúde públika iha Timor-Leste.
Kazu TB hamutuk besik 6.900 mak rejista iha populasaun Timor-Leste. Moras ne’e bele sai perigu ba komunidade se la detekta no trata sedu. Tanba ne’e, Ministériu Saúde kontinua esforsu atu hasa’e rastreiu saúde iha instituisaun no komunidade sira, hodi identifika moras sedu no asegura asesu ba tratamentu.
Informasaun seluk ne’ebé aprezenta hatudu katak ema barak seidauk halo kontrolu saúde regularmente. Dadus ne’e temi ema na’in 300.000 ne’ebé hetan rastreiu, na’in 70.000 ne’ebé identifika ho hipertensaun, no na’in 50.000 ne’ebé hetan tratamentu no kontrolu. Maibé, ema na’in 15.000 seidauk halo kontrolu saúde regularmente. Ba diabetes, informasaun ne’ebé aprezenta temi ema na’in 60.000 ne’ebé seidauk halo kontrolu regularmente.
Jornalista: Joanina Casimiro