La’o Hamutuk Konsidera OJE 2027 Seidauk Reflete Kompromisu Governu ba Diversifikasaun Ekonomia

  • 0
  • 16 views

Dili, 5 Novemberu 2026 (Iklik.Info) —Organizasaun La’o Hamutuk konsidera katak Proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 seidauk reflete kompromisu konkretu Governu nian atu diversifika ekonomia nasionál, tanba alokasaun rekursu ba setór produtivu, liuliu agrikultura, seidauk sai prioridade adekuada. Tanba setór agrikultura hetan de’it 2,1% husi orsamentu totál, ne’ebé konsidera seidauk sufisiente atu hasa’e produsaun doméstika, hamenus dependénsia ba ai-han importadu no hametin ekonomia sustentável.

Iha komunikadu  ne’ebé Iklik News sita husi organizasaun La’o Hamutuk katak sira apresia Governu tanba prepara no submete proposta Lei OJE 2027 ba Parlamentu Nasionál tuir kalendáriu orsamentál, hamutuk ho livru orsamentál sira ne’ebé akompaña proposta. Dokumentu hirak ne’e aprezenta prioridade polítika no fiskál Governu nian liuhusi programa, subprograma no atividade, ho indikadór, pontu hahú no meta ba tinan 2027.

Elementu hirak ne’e tenke hatudu oinsá proposta orsamentu sei kontribui ba tema OJE 2027, “Hametin Reziliénsia liuhusi Transformasaun: Diversifika Ekonomia, Garante Futuru ida ne’ebé Sustentável”. Maibé, tema ne’e tenke reflete iha prioridade alokasaun rekursu no implementasaun programa, la’ós de’it iha deklarasaun.

“Komisaun espesializada Parlamentu Nasionál sira remata ona audiénsia públika ho Governu no instituisaun relevante sira, no prepara ona relatóriu no pareser kona-ba proposta OJE 2027. Diskusaun iha jeneralidade sei hala’o iha fulan Novembru 2026, tuir kalendáriu parlamentár,” hateten iha komunikadu ofisiál ne’ebé Iklik News asesu husi Organizasaun La’o Hamutuk, Kinta 5/11.

Ekipa Agrikultura La’o Hamutuk sumariza análize no rekomenda ka submete ba ona Komisaun D no fahe ba deputadu no deputada sira iha Parlamentu Nasionál. Objetivu mak kontribui ba debate parlamentár, ho atensaun ba nesesidade povu nian no prioridade dezenvolvimentu ekonómiku ne’ebé sustentável.

“Ami konsidera katak reziliénsia no diversifikasaun ekonomia tenke tradús ba prioridade orsamentál no investimentu ne’ebé bele hametin produsaun doméstika, liuliu seguransa no soberania ai-han, kriasaun empregu no rendimentu povu nian,” dehan organizasaun La’o Hamutuk.

Organizasaun ne’e afirma katak diversifikasaun ekonomia la bele depende de’it ba setór estrativista no despeza públika, maibé tenke fó prioridade ba setór produtivu no renovável, hanesan agrikultura, peska, pekuária, floresta, kooperativa, indústria prosesamentu, komérsiu, turizmu no hametin dezenvolvimentu empreza lokál sira.

Tanba ne’e, La’o Hamutuk enkoraja Komisaun D no polítiku sira iha Parlamentu Nasionál atu diskute no avalia se proposta OJE 2027 fó ona prioridade no rekursu adekuadu ba diversifikasaun ekonomia ka seidauk, liuliu iha setór agrikultura no ninia sub-setór sira, turizmu, indústria transformadora ki’ik no médiu, komérsiu no kriasaun empregu ba joven sira, inklui hametin setór privadu iha rai laran.

Investimentu públiku, tuir La’o Hamutuk, tenke hametin produsaun doméstika no prosesamentu, dezenvolve kadeia valór lokál, merkadu no kapitál umanu, hodi hamenus dependénsia ba petróleu.

Diversifikasaun Ekonomia no Dependénsia ba Importasaun

Organizasaun La’o Hamutuk hateten, tuir relatóriu External Trade Statistics Timor-Leste 2025, husi Institutu Nasionál Estatístika Timor-Leste (INETL), iha tinan 2025 Timor-Leste rejista importasaun hamutuk tokon US$984,9, enkuantu esportasaun hamutuk tokon US$99,5.

Husi esportasaun ne’e, kafé reprezenta tokon US$35,5, ka besik 81,7% husi esportasaun totál. Dadus ne’e hatudu katak baze esportasaun nasionál seidauk diversifikadu no seidauk iha balansu komérsiu.

Atu atinji diversifikasaun ekonómika no garante futuru ne’ebé sustentável, La’o Hamutuk husu Komisaun D no deputadu sira atu diskute ho Governu kona-ba planu no estratéjia apropriada atu aumenta alokasaun orsamentu ba setór agrikultura no ninia sub-setór sira.

Aleinde ne’e, organizasaun ne’e rekomenda atu hametin programa indústria transformadora ba produtu ai-han no indústria atu prodús nesesidade bázika ne’ebé komunidade uza loron-loron, hanesan sabaun, pasta-dente, mina-han no produtu seluk tan.

Investimentu ba indústria lokál ne’e importante atu bele prodús nesesidade bázika populasaun nian iha rai laran, absorve orsamentu Estadu ne’ebé Parlamentu Nasionál aprova kada tinan no asegura osan sirkula iha rai laran.

Alokasaun Agrikultura De’it 2,1% husi OJE 2027

La’o Hamutuk analiza katak, iha proposta OJE 2027, setór agrikultura hetan alokasaun de’it 2,1% husi  totál orsamentu Biliaun US$2.6. Enkuantu setór xave sira hamutuk hetan alokasaun 18% de’it.

Organizasaun ne’e konsidera katak alokasaun ne’e seidauk hatudu estratéjia polítika orsamentál atu hasa’e produsaun doméstika, hamenus importasaun no rezolve dezafiu importante sira, hanesan malnutrisaun, empregu sustentável no problema seluk.

“Ami analiza katak polítika orsamentál seidauk iha estratéjia no prioridade forte atu dezenvolve no hametin produsaun agríkola, inklui setór estratéjiku importante sira hanesan edukasaun, saúde, bee no saneamentu ba povu,” dehan organizasaun La’o Hamutuk.

Atu asegura no proteje povu Timor-Leste husi risku potensiál sira, presiza iha planeamentu integradu no asaun koordenada atu minimiza gastu rekursu no maximiza vantajen no rezultadu.

Tanba ne’e, La’o Hamutuk husu Komisaun D no reprezentante povu iha Parlamentu Nasionál atu klarifika no diskute ho Governu kona-ba oinsá agrikultura bele sai motór ba ekonomia rurál no hametin reziliénsia populasaun maioria iha munisípiu sira, ho alokasaun orsamentu de’it 2,1%.

Governu presiza esplika medida konkretu, estratéjia no indikadór atu asegura rezultadu husi investimentu ne’ebé koloka ona, hodi aumenta produtividade, produsaun no rendimentu agrikultór rurál sira.

La’o Hamutuk rekoñese katak Governu iha prioridade barak, maibé se polítika orsamentál kontinua la fó prioridade ba setór produtivu no setór sosiál sira, setór estratéjiku hirak ne’e sei lakon oportunidade atu dezenvolve tanba Timor-Leste la iha oportunidade no rekursu barak atu uza ba dezenvolvimentu setór importante sira.

Orsamentu Agrikultura Aumenta iha Proposta OJE 2027

Organizasaun La’o Hamutuk haktuir, bazeia ba komparasaun orsamentu setór agrikultura husi tinan 2024 to’o 2027, alokasaun ba setór ne’e iha tinan 2024 hamutuk US$49.814.019, iha 2025 aumenta ba US$50.737.910, no iha 2026 tun ba US$45.334.327.

Enkuantu iha proposta OJE 2027, orsamentu ba setór agrikultura aumenta ba US$55.242.926, ho aumentu hamutuk US$7.683.675 kompara ho tinan 2026.

Aumentu boot liu mak iha Fundu Infraestrutura ba Agrikultura, hamutuk US$5.833.067, no aumentu liu US$2 millaun ba MAPPF, inklui aumentu liu US$2 millaun ba servisu Agrikultura Munisípiu.

Alokasaun ba Ministériu Agrikultura, Peskas no Floresta (MAPPF) iha tinan 2027 hamutuk US$25.197.101, atu finansia programa boot lima, subprograma 25 no atividade hamutuk 114. Proposta orsamentu 2027 ne’e aumenta atividade foun kompara ho atividade sira iha tinan 2026.

Maibé ba La’o Hamutuk, problema prinsipál la’ós de’it volume alokasaun orsamentu kada tinan, maibé importante liu mak kualidade planeamentu no ezekusaun osan povu nian, atu bele responde ba nesesidade povu no agrikultór sira.

Planeamentu no ezekusaun orsamentu kada tinan tenke reflete rezultadu ne’ebé konsege atinji no oinsá bele kria empregu ba povu, inklui atendimentu apropriadu ba komunidade agrikultór sira to’o iha área rurál.

La’o Hamutuk konsidera katak Komisaun D no deputadu sira presiza hala’o fiskalizasaun independente no efetiva ba implementasaun programa no orsamentu ne’ebé MAPPF ezekuta kada tinan, servisu agrikultura iha munisípiu sira no servisu agrikultura RAEOA.

Fiskalizasaun ne’e inklui mós investimentu iha Fundu Infraestrutura, liuliu konstrusaun infraestrutura irrigasaun no avaliasaun kona-ba ninia funsaun atu fornese bee ba natar, to’os no komunidade sira hodi hasa’e produsaun.

Governu Sei Aumenta Área Kolleita Hare no Batar

Bazeia ba análize La’o Hamutuk, Governu iha meta to’o 2028 atu aumenta área kolleita hare no batar hamutuk rihun 50 to’o 70 hektár. Dadus kona-ba área potensiál no área kolleita hare no batar hatudu katak, husi tinan 2022 to’o 2025, Governu halo ona intervensaun balun atu haluan área produsaun. Maibé, área kolleita hare iha tinan 2025 foin atinje 37.691 hektár, enkuantu área potensiál hare hamutuk 80.657 hektár.

Ba batar, área potensiál hamutuk 215.747 hektár, maibé área kolleita iha 2025 hamutuk 34.677 hektár. Dadus hirak ne’e hatudu katak área potensiál seidauk utiliza ho máximu ba produsaun. Iha proposta OJE 2027 nia Planu Asaun Anuál, MAPPF planeia atu haluan área kolleita hare (arroz) to’o 70.000 hektár ho produtividade 6 tonelada kada hektár, no produsaun batar (milho) to’o 76.500 hektár ho produtividade 2,7 tonelada kada hektár.

Maibé, Boletín Seguransa Ai-han Edisaun Espesiál 2025 hatudu katak progresu utilizasaun área kolleita hare no batar seidauk hatudu aumentu signifikativu, kompara ho investimentu ne’ebé Governu no parseiru dezenvolvimentu sira halo iha setór agrikultura. Indikadór iha terenu mós hatudu katak situasaun moris agrikultór sira seidauk iha mudansa signifikativu, no ai-han importadu kontinua aumenta.

La’o Hamutuk enfatiza katak investimentu tenke reflete impaktu ne’ebé bele sukat liuhusi indikadór ne’ebé define ona, hanesan produtividade, produsaun ai-han, rendimentu produtór, seguransa alimentár, nutrisaun, empregu rurál no ekonomia família.

Diskusaun kona-ba orsamentu iha setór agrikultura tenke konsidera kompozisaun, prioridade, ezekusaun, rezultadu no transparénsia. Rezultadu ezekusaun la’ós de’it kona-ba persentajen osan hira mak ezekuta ona, maibé tenke haree mós impaktu ne’ebé investimentu ne’e fó ba komunidade. Setór agrikultura la’ós de’it atu estimula produsaun, maibé mós nu’udar setór estratéjiku ba seguransa ai-han, nutrisaun, empregu no ekonomia sustentável.

Formasaun Profisionál, Juventude no Empregu Produtivu

La’o Hamutuk hateten, ruir Relatóriu Orsamentál Proposta OJE 2027, iha tinan 2025, ema na’in 2.023 simu ona formasaun profisionál, no traballadór Timoroan na’in 5.703 partisipa iha programa mobilidade laborál internasionál, kompara ho na’in 4.773 iha tinan 2022.

Tanba sensu Populasaun 2022 relata katak 29,3% husi joven ho idade 15 to’o 24 la iha empregu, edukasaun ka formasaun (NEET). Dadus hirak ne’e hatudu nesesidade atu liga formasaun profisionál ho oportunidade empregu produtivu iha rai laran, no hametin ekonomia doméstika ne’ebé bele kria servisu sustentável ba juventude.

La’o Hamutuk rekomenda ba Sekretaria Estadu ba Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE) atu prepara formasaun téknika profisionál ne’ebé responde ba nesesidade servisu iha rai laran.

Formasaun ne’e tenke orienta ba dezenvolvimentu setór produtivu nasionál nu’udar oportunidade empregu, liuliu iha agrikultura, pekuária, peska, prosesamentu ai-han, indústria no turizmu.

Ho nune’e, investimentu públiku bele hametin kapasidade juventude iha ámbitu diversifikasaun ekonomia no kria empregu sustentável ba Timoroan sira iha rai laran.

Rekomendasaun La’o Hamutuk no Relatóriu Komisaun D no C

Submisaun husi La’o Hamutuk ba Komisaun D Parlamentu Nasionál, iha 22 Outubru 2026, hato’o rekomendasaun kona-ba sustentabilidade fiskál, diversifikasaun ekonómika, investimentu iha agrikultura no setór produtivu, seguransa ai-han, formasaun profisionál no kriasaun empregu sustentável.

Preokupasaun hirak ne’e iha similaridade substansiál ho Relatóriu no Parecer Komisaun D nian, ne’ebé enfatiza produtividade agríkola, apoiu ba kooperativa no empreza nasionál, no empregu ba juventude iha rai laran. Komisaun D nia pareser setoriál tama ba prosesu elaborasaun Relatóriu no Parecer finál Komisaun C nian, ne’ebé integra análize setoriál sira iha avaliasaun jerál kona-ba prioridade orsamentál, sustentabilidade fiskál, dependénsia ba Fundu Petrolíferu no dívida públika.

Nune’e, relatóriu Komisaun D no C hatudu similaridade ho preokupasaun ne’ebé La’o Hamutuk sempre advoga. Maski relatóriu komisaun sira la refere diretamente ba La’o Hamutuk nu’udar fonte ba rekomendasaun sira, maibé importánsia partisipasaun sosiedade sivíl no nesesidade atu Governu implementa rekomendasaun konkretu, transparénsia no responsabilidade públika.

Organizasaun La’o Hamutuk haktuir Governu deklara katak proposta OJE 2027 nu’udar inísiu tranzisaun ida ba dalan sustentável hodi hametin reziliénsia liuhusi transformasaun, diversifika ekonomia no garante futuru ida ne’ebé sustentável.

Maski nune’e, La’o Hamutuk konsidera katak dokumentu polítika orsamentál no programa sira ne’ebé trasa seidauk sai resposta adekuada atu responde ba problema estruturál sira. Programa, subprograma no atividade husi tinan 2024 to’o 2026 no proposta OJE 2027 kuaze hanesan de’it. Maski MAPPF aumenta atividade foun balun, maibé seidauk hatudu atinjimentu ba meta sira ne’ebé Governu promete.

La’o Hamutuk kontinua enkoraja Komisaun D no polítiku sira iha debate parlamentár kona-ba dezenvolvimentu sustentável no jestaun rekursu públiku atu diskute ho Governu, define estratéjia adekuada no uza oportunidade ne’ebé Timor-Leste iha husi Fundu Petrolíferu hodi hametin setór renovável sira, liuliu agrikultura no ninia sub-setór sira.

Aleinde ne’e, presiza hametin indústria ki’ik no médiu atu prodús nesesidade ne’ebé povu konsumu loron-loron, hodi absorve orsamentu Estadu kada tinan. La’o Hamutuk enfatiza katak presiza investe maka’as ba setór produtivu sira atu prodús no prosesu produtu husi tasi, agrikultura, peska, pekuária, floresta no setór seluk tan, ba konsumu doméstiku no esportasaun ba rai li’ur. Ho nune’e de’it, Timor-Leste bele hametin reziliénsia povu no harii nasaun ida ho futuru ne’ebé sustentável.

Jornalista: David da Costa

CITL -ABCID, Realiza Treinamentu Abilidade Dijital ba jornalista sira
Prev Post CITL -ABCID, Realiza Treinamentu Abilidade Dijital ba jornalista sira
Polísia Munisípiu Dili la Rejista Konflitu Ruma Liga ho Selebrasaun Loron Finadu iha Kapitál Dili
Next Post Polísia Munisípiu Dili la Rejista Konflitu Ruma Liga ho Selebrasaun Loron Finadu iha Kapitál Dili