Dili, 14 de Setembro 2026 (I-Klik.info): Relasiona ho Terminal Portu Dili neebe halo tiha reabilitasaun ba terminal antigu husi empreza konstrusaun sivil Irmão Sandobe Unip.Lda ho kustu orsamentu $315,575,51, maka Forum Organizasaun Naun Governamental Timor Leste (FOUNGTIL) husu ba Komisaun Anti Korupsaun (KAK) atu loke prosesu investigasaun tanba gasta ona osan povu nian, ba dezenvolvimentu neebe laiha planu, nunee mos Provedoria dos Direitu Umanu no Justisa (PDHJ) konsidera governu viola prinsipiu elementu boagovernasaun nian liuliu planu estratejiku dezenvolvimentu nasional (PEDN) 2011 too 2030 neebe planeia tiha ona maibe governu halo fali planu seluk hodi gasta osan povu nian. Maibe KAK konsidera presiza iha prosesu averigua ruma atu bele identifika loos katak governu estraga povu nian osan maibe ba dadaun nee seidauk konsidera katak governu estraga povu nia osan.
Nunee terminal ba pasajeiru sira nee hafoin reabilitasaun entrega ba governu iha loron 25 Novembru 2025 no seidauk utiliza, maibe tanba planu governu atu harii Sentru Konvensaun Internasional (CCI), maka sobu hikas fali iha loron 18 Jullu 2026, hafoin halo lansamentu fatuk dahuluk ba konstrusaun CCI, nunee Ministeriu Transporte no Komunikasaun (MTK) Miguel Marques Manetelu deklara ona ba media nasional Hatutan.com katak edifisiu nee sobu tanba afeta ba projeitu konstrusaun CCI nian.
Ministru Manetelu deklara ba Hatutan katak loos duni husi projeitu refere estadu tenke lakon osan povu nian, tanba husi inisiu sira la hanoin atu iha konstrusaun edifisiu CCI, maibe tanba konstrusaun nee lao ona tenke obriga governu atu sobu edifisiu refere.
Diretor Ezekutivu FONGTIL Inocensio Xavier dehan, terminal portu Dili neebe halo ona reabilitasaun maibe sobu hikas, governu tenke klarifika ba publiku, ho razaun neebe loos tanba reabilitasaun nee uza osan povu nian, tanba dadaun nee iha momentu neebe povu laiha osan maibe governante sira uza osan povu nian hodi halo dezenvolvimentu neebe laiha planu tanba nee tenke investiga osan estadu ho montante liu $315 mill tanba osan refere laos montante neebe kiik no osan refere bele uza hodi halo reabilitasaun ba eskola no dada bee ba komunindade sira.
“Agora ba portu ne’e sobu deit, nune’e governu nee laiha planu duni, liuliu iha portu Dili nee agora sobu tiha osan, se Ministru haruka sobu ne’e nian ka osan povu nian, nee modalidade projeitu fo ba malu KAK tenke haree, tanba prejuizu nee ba povu ministru kada fulan tinan simu osan, mais nia gasta osan laiha responsabilidade nee labele, tanba ne’e tenke loke prosesu investigasaun tanba saida uluk halo tiha depois sobu fali” tenik Diretor Ezekutivu FONGTIL Inocensio Xavier iha nia knaar fatin Kaikoli Dili, (7/9).
Inocensio dehan tan, husi sira nia preokupasaun maka KAK tenke loke prosesu hasoru projetu refere, tanba uza osan estadu ho montante neebe boot nunee entidade neebe uza osan refere tenke toma responsabilidade ba gastu neebe halo maibe ikus sobu hikas, tanba husi sorin seluk governu sobu konstrusaun refere atu bele halo fali konstrusaun ba konvensaun internasional nee hatudu sinal fo projeitu ba malu entre governante sira no hatudu mos mal jestaun neebe laiha planu husi periodu governasaun ida nian.
Entretantu Provedor ba Direitu Umanu no Justisa, Virgilio da Silva Guterres dehan, governasaun ida nee halo planu, la tuir planu estratejiku dezenvolvimentu nasional 2011 too 2030, maibe halo fali planu seluk husi planu nasional neebe iha ona, entaun loloos nee desizaun saida deit atu halo projeitu tenke bazeia ba planu nee, tanba edifísiu nee reabilita iha 2025 sobu fila fali iha 2026 nee hatudu laiha planu maibe ita halo planu seluk neebe la tuir planu 2011-2030.
“Ida nee iha aspeitu boa governasaun nian ita viola element, laiha planu depois ita gasta osan hanesan Primeiru Ministru hateten, iha kualker aprezentasaun dehan osan povu nian uza ho diak, ida nee ita uza povu nee laho diak ita fakar osan deit ba iha neeba”, dehan Provedor Virgilio ba jornalista sira iha nia knaar fatin Otel Excesior Ressort Praia dos Coqueiros Dili, (4/9).
Nunee, Provedor lamenta tebes no kontinua husu ba governu ho estadu, atu respeita planu estratejiku neebe iha ona 2011 too 2030, nunee entidade sira hanesan KAK ne’ebe harii ho lei tenke haree tuir ninia obrigasaun no nia konsidera gastu nee viola komprimisiu atu poupa povu nia osan nunee kabe ba KAK ka entidade seluk atu haree ida nee iha implikasaun legal ruma hanesan korupsaun ka lae ita gasta tiha osan ba sobu fila fali nee mal gastu ka lae se mal gastu ema ruma tenke responsabiliza.
Komisariu Adjunto Investigasaun Kriminal KAK Alvaro Freitas hateten, konaba terminal portu Dili neebe reabilita maibe sobu hikas, neebe kestiona husi publiku maibe too dadaun nee KAK seidauk iha keixa ruma liga ho terminal portu Dili nian ba iha Komisaun Anti Korupsaun (KAK), nunee mos destroisaun nee husi planu nonu governu nian atu harii Sentru Konvensaun Internasional nian hodi adapta nesesidade estadu nasaun membru ASEAN nian tanba timor leste ofisializa ona sai membru ASEAN iha tinan kotuk.
“Ita foti ezemplu kiik-oan ida, ita ba vizita ema nia nasaun, ema nia uma kapas no simu bainaka sira ho dignu, maibe too tempu ruma ema vizita fila-fali ita-nia nasaun ita laiha fatin ruma, nunee governu iha obrigasaun no dever hodi kria kondisaun hodi nunee bainhira ita sai uma nain ba ASEAN iha tinan 2029 nee pelumenus iha kondisoes neebe dignu” dehan adjuntu komisariu KAK Alvaro Freitas iha nia knaar fatin KAK Farol Dili, (4/9).
Nia dehan tan, husi parte KAK nia haree katak destroisaun ba terminal portu Dili nee parte ida husi politika governu nian neebe maski governu seidauk klarifika ba publiku maibe KAK rekomenda ba ministeriu finansa atu hanoin uluk planu atu labele gasta osan arbiru iha planu konstrusaun ruma
KAK seidauk konsidera katak governu estraga povu nia osan, se ita konsidera nunee presiza investigasaun no averiguasaun para bele aprofunda katak tanba saida mak destroi no harii fila-fali gedung foun dehan adjuntu komisariu KAK Alvaro Freitas.
Jornalista: Ekipa I-Klik.info
