BTL Prioritiza Asesu Bee Moos no Alerta ba Risku Alterasaun Klimátika

  • 0
  • 30 views

Díli, 26 Outubru 2026, (Iklik.Info) — Bee Timor-Leste, Empreza Públika (BTL, E.P.), kontinua fó prioridade ba esforsu atu hametin asesu populasaun ba bee moos no seguru, nu’udar nesesidade fundamentál ba saúde no moris di’ak komunidade nian. No BTL mós alerta impaktu alterasaun klimátika bele ameasa disponibilidade no seguransa bee, ne’ebé presiza atensaun no medida adekuada hodi garante sustentabilidade rekursu bee nian ba tempu naruk.

Prezidente Konsellu Administrasaun Bee Timor-Leste, Empreza Públika (BTL, E.P.), Gustavo da Cruz, hateten katak Governu kontinua fó prioridade ba asesu bee moos ho kualidade ba povu Timor-Leste. Maibé,  implementasaun planu no estudu sira ne’ebé hala’o ona depende mós ba investimentu finanseiru husi Estadu. Tanba estudu sira ne’ebé realiza ona presiza kontinua ba faze implementasaun, atu asegura katak povu bele asesu bee moos ho di’ak no ho kualidade.

“Ha’u hanoin ita nafatin aposta prioridade bee ba ita nia povu, para oinsá ita nia povu bele asesu bee ho di’ak, ho kualidade. Maibé depende ba Estadu nia investimentu ba osan para ita bele halo. Estudu sira ita halo hotu ona, agora fazeadamente ita halo implementasaun,” dehan Prezidente Konsellu Administrasaun Bee Timor-Leste,  Gustavo da Cruz ba jornalista  sira iha Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite Segunda 26/10.

Aleinde asuntu asesu bee moos, Gustavo da Cruz mós relata kona-ba reseita ne’ebé BTL rekolla durante tinan ne’e to’o trimestre datoluk. Tuir nia, BTL rekolla ona reseita hamutuk 2,1 millaun, ne’ebé mai husi ligasaun bee foun, pagamentu koima, reseita mensál husi komunidade sira ne’ebé selu bee, no multa ba komunidade sira ne’ebé la kumpre obrigasaun pagamentu.

“Ba tinan ida ne’e, to’o trimestre datoluk, BTL rekolla ona osan hamutuk 2,1 millaun. Ne’e mai husi ligasaun bee foun, selu koima no komunidade sira nia reseita fulan-fulan selu ba BTL, no multa sira ba komunidade ne’ebé la kumpre,” dehan Gustavo da Cruz.

Ho nune’e, prioridade ba asesu bee moos, investimentu iha infraestrutura, planeamentu atu enfrenta impaktu alterasaun klimátika, no hadi’a sistema rekolla reseita sai parte importante husi esforsu BTL atu asegura servisu bee moos ba populasaun Timor-Leste.

Populasaun Iha Teritoriu Timor-Leste asesu  ona Bee moos 95%

Iha parte seluk, nia mós refere ba rezultadu avaliasaun kona-ba asesu ba bee moos iha territóriu nasionál. Tuir nia informasaun, relatóriu ne’ebé foin hasai iha semana kotuk husi Estatístika hamutuk ho Banku Mundiál hatudu katak besik 95% populasaun Timor-Leste asesu ona ba bee, inklui asesu liuhusi fontes bee oioin, la’ós de’it liuhusi sistema bee ne’ebé jere husi BTL.

Bee mota Memo nebe foer no merak, komunidade uza mota bomba hodi dada ba sira nian uma

“Rezultadu ba asesmentu ba bee moos iha territóriu nasionál, foin semana kotuk ita nia Estatístika hamutuk ho Banku Mundiál foin hasai relatóriu katak besik 95% ita nia povu asesu ona ba bee. Ne’e signifika sira asesu husi fontes hotu-hotu, la’ós husi BTL de’it,” nia esplika.

Maski nune’e, Gustavo da Cruz alerta katak Timor-Leste, nu’udar nasaun ilha, enfrenta risku sira ne’ebé relasiona ho alterasaun klimátika, inklui fenómenu El Niño. Kondisaun klimátika hirak ne’e bele afeta disponibilidade bee, nune’e presiza planeamentu no preparasaun sedu atu prevene krize bee moos iha futuru.

“Soke ita hanesan nasaun ilha, ita atraveza situasaun rua ida mak alterasaun klimátika, El Niño ne’e rasik. Entaun, ho kondisaun klima rua ne’e, ita presiza antisipadamente, ita tenke tau planu abilidade di’ak para asegura katak Timor-Leste labele krize ba bee moos,” nia afirma.

Iha fatin hanesan, Koordenadór Plataforma Nasionál Bee, Saneamentu no Ijiene Timor-Leste (PN-BESI-TL), Januário Amaral de Jesus, hateten,  bazeia ba dadus Sensus 2022, komunidade sira ne’ebé la asesu ba bee tratada liuhusi torneira públika ne’e uma-kain 5 1%, no  komunidade sira ne’ebé asesu ba bee liuhusi torneira públika hamutuk 39,5%. Enkuantu komunidade sira ne’ebé asesu ba bee liuhusi torneira ne’ebé instala diretamente iha uma, liuliu iha área urbana, hamutuk 10,2%.

“Entaun, bainhira ita haree bazeia ba dadus Sensus ne’e, kuaze uma-kain 51% mak komunidade sira ne’ebé la asesu ba bee tratada husi torneira públika. No asesu torneira públika maka iha 39,5% no 10,2% maka torneira instala iha uma” nia hateten.

Nia esplika katak, bainhira ko’alia kona-ba asesu ba bee, la’ós de’it konta bee-matan, bee pósu ka bee ne’ebé mai husi fonte naturál sira, tanba bee husi fonte sira ne’e seidauk iha garantia katak hetan ona tratamentu. Tanba bee tratada mak bee ne’ebé liuhusi prosesu tratamentu, tama ba rezervatóriu no depois distribui ba komunidade sira atu uza. Maibé komunidade sira ne’ebé asesu diretamente ba bee matan, kuru bee ka uza bee-pósu, seidauk iha garantia kona-ba kualidade bee ne’ebé sira uza loroloron.

“Entaun, ita la’ós haree de’it iha termu asesu ba bee, maibé ita tenke haree mós kona-ba nia kualidade, se bee ne’e iha garantia ka lae,” nia afirma.

Bazeia ba dadus ne’ebé nia aprezenta, kuaze 51% komunidade sira mak la asesu ba bee tratada. Maibé  39,5% asesu ba bee liuhusi torneira públika, no 10,2% asesu ba torneira ne’ebé instala diretamente iha uma. Aleinde ne’e, bazeia ba informasaun no observasaun sira, inklui informasaun husi entidade relevante sira no dadus monitorizasaun programa, kobertura asesu ba bee iha territóriu nasionál bele atinje 80% to’o 90%.

Maski nune’e, nia hateten katak, bainhira analiza asesu ba bee iha Timor-Leste, presiza konsidera mós komunidade sira ne’ebé depende diretamente ba mota, bee matan no lagoa sira atu hetan bee ba sira nia nesesidade loroloron. Tanba ne’e, kestaun importante ne’ebé presiza hetan atensaun la’ós de’it kona-ba númeru komunidade ne’ebé iha asesu ba bee, maibé mós kona-ba kualidade bee ne’ebé sira hetan.

“Bee ne’ebé ita nian komunidade sira asesu ne’e iha kualidade di’ak ka lae? Bee ne’e seguru para ita nia komunidade sira atu konsumu ka lae?” nia afirma.

https://iklik.info/tinan-haat-la-asesu-bee-moos-agustina-no-komunidade-tapo-memo-lalin-bee-mota/?fbclid=

Tanba ne’e, pergunta sira ne’e sai kestaun importante ne’ebé presiza husu no haree ho atensaun atu asegura katak bee ne’ebé komunidade sira uza seguru no iha kualidade ne’ebé di’ak.

Jornalista: David da Costa

Estadu Timor Kondena Atake Tiruteiu Masál Kontra Fiar-na’in sira iha Igreja Ortodoksa iha Jordania
Prev Post Estadu Timor Kondena Atake Tiruteiu Masál Kontra Fiar-na’in sira iha Igreja Ortodoksa iha Jordania
DNMG Alerta Ahi Suar Husi Papua Osidentál Bele Afeta Timor to’o Loron Haat
Next Post DNMG Alerta Ahi Suar Husi Papua Osidentál Bele Afeta Timor to’o Loron Haat