Baraka Hetan Sobu iha Mota Ulun Becora: Alcina ho Rosa Hein Kompensasaun Husi Governu

  • 0
  • 181 views

DILI – 08 Outubro 2026 (I-klik Info) – Alcina hateke deit ho matan wen, laiha kbiit atu koalia hasoru, karik nia koko atu koalia kontra, maibe nia hanoin nian lian laek ida, karik sira sei la se tilun.

Ekipa farda ne’ebe famouza iha Dili laran, babain ema bolu ekipa SEATOU, hakbesik ba Alicina no sira seluk nian baraka, iha Becora Mota Ulun, hodi dudu ses uma oan ne’ebe harii husi lona no ai pedasuk, hodi faan sira nian modo no sasan sira seluk.

Baraka nebe malahuk ona, kona loron manas, rai rahun no udan been, rahun duni iha Alcina no feto maluk sira seluk nia oin, sira hateke borus, no laiha lian hodi kontra. Ekipa Sekretáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana mantein sobu, karik ida ne’e sira nian planu neebe sira prepara ona.

Situasaun ida ne’e mak Alcina do Santos, inan faluk, afetadu ba alargamentu Estrada iha Suku Becora, Aldeia Mota Ulun.

Osan sentavus ka dollar ida, mak nia rai hamutuk, hodi hare ninian moris oan sira nian futuru, maibe ida nee mohut iha nian oin, karik futuru oan sira mos sei mohut? Alcina loron loron tun foho ba mota ulun, hodi faan ninian obralan, nia la hare rai rahun, loron manas, ka udan, ba nia importante mak ohin loron nia bele hetan osan hira?? Nune aban nia bele fo han saida ba nia oan sira.

“Ha’u nia bisnis mak loke Obralan (OB) iha fatin ne’e, no hau iha  ho oan nain 7,  liuhusi loke OB ne’e mak nu’udar inan nia luta,  hodi sustenta hau nia familia,  ha’u nia oan no moris loron-loron nian hanesan han, hemu no hatais sustenta oan sira ba eskola, maibe ohin loron ha’u lakon ona modal, no oan mos la eskola ona” nia dehan.

Alcina espresa lamenta tebes ho asaun ne’ebe SEATOU halo ba ema kiik sira. Sira mai ho poder ne’ebe iha, hanehan ema kiik sira, hodi dudu sai husi fatin ne’e, tanba ba governu dezenvolvimentu importante.

“sira mosu  derepente ho ekipamentu kompletu hamutuk ho Polisia, F-FDTL, inklui Germano Santa Brites, hodi dehan atu halo Estrada”, Alcina haktuir.

Alcina ho haraik an hatete ba sira, atu fo tempu oituan hodi hein nia oan sira fila eskola, nune bainhira sobu sira bele ajuda foti sasan sira ne’e, maibe nia laek, ema la rona, sira kontinua sobu kaleng sira no baku rahun, uza makina hodi hanehan tun.

Situasaun ne’e fo impaktu todan ba nian familia, Alcina labele hetan ona sentavus ka dollar ida, tanba nia laiha osan atu fila liman, nian oan balun tenke para eskola tanba laiha kbiit atu selu.

“banhira govenu mai sobu ami nia baraka, mak dalaruma dadersan atu matabisu mos la iha, hein to’o meudia maka han, aumenta ho oan la eskola ona,  sira tur baruk komesa ransu ona agora ha’u sente la kontente, nu’udar inan moris mesak haboot oan la fasil,” nia hateten ho lian triste

Afetada seluk Rosa Nunes nu’udar  inan, ho oan 7 ne’ebé fa’an modo no tomate kleur ona iha fatin refere , hateten sira tauk atu kontra banhira govenu liuhusi SEATOU ba sobu sira nia fatin tanba hanesan povu baibain laiha kbiit atu kontra.

Afetada ba alargaemntu estrada iha Becora, Rosa Nunes

“estadu mai sobu ami nia sasan la fo hatene mai ami, derepente sira mai deit ami mos tauk sira dehan deit katak ami sei fila fali mai atende, ida ne’e mak ami hein to’o agora maibe promesa sira ne’e sira nunka tuir too ami seidauk hetan ami nia diretu nu’udar afetada “ Konta Rosa ba I-iklik info

Rosa ho feto maluk sira seluk, lao ain buka justisa, sira atu tane liman ba los se? sira la hatene dalan atu ba los nebe? Se los mak atu rona sira? Se los mak atu fo Netik solusaun ba sira? Fulan tolu nia laran, Rosa ho sira seluk hikis kosar, tahan kabun, hodi buka lia los, maibe governu la rona.

“Ami faan tomati ho buat sira ne’e, hodi sustenta oan sira nia eskola, uluk loron ida hetan $25.00 agora hetan $5.00 deit, no ami nia moris loron-loron iha ne’e deit, fatin seluk la iha tanba ami hela iha rai lolon.”

Rosa dehan sira la husu buat barak ba nain ulun sira, maibe ezije deit governu fo fali kompensasaun.

“Ami la husu buat barak ba governu, maibe ami husu tenke selu ami nia Baraka ne’ebe  sira sobu, tanba ami nia baraka ne’e ami uza osan mak hodi harii, ami prontu kontribui ba dezenvolvimentu estadu, maibe governu mos tenke kumpri nia dever hodi fo ami nia diretu nu’udar ema afetada”, dehan Rosa

Tuir Xefe Suku Interinu suku Becora, Adojindo Ribeiro esplika katak prosesu  sobu komunidade afetadu sira nia baraka la liu husi Xefe Suku, no desizaun mai direitamente husi Sekretariu Estadu, tanba fatin refere konsidera okupa espasu públiku no proíbidu atu fa’an sasan, no fatin ne’e ema sobu antes ona no la tau numeru tanba proíbidu duni.

“Komunidade sira nia ezijensia dehan katak kbiit laiha no faan sasan iha ne’ebá, entaun autoridade sira fo dalan deit, halo karta rekoñesimentu katak sira fa’an duni sasan iha ne’e no halo duni baraka.”

Xefe Suku Interinu suku Becora, Adojindo Ribeiro

Nia klarifika, dever autoridade lokal nian mak fasilita deit, no ami rekoinse katak Komunidade afetadu refere pertensa husi suku Becora nian, no governu sobu duni sira nia Baraka maibe too agora sira seidauk hetan kompensasaun husi estadu.

 “Ami nian dever mak fasilita sira buka dalan, maibe atu hetan sira nia direitu ba kompensasaun ne’e parte relevante sira mak bele rezolve,  Ami rekoñese katak sira ne’e mesak inan-feton deit ne’ebé durante ne’e ezije hela sira nia direitu,  deklarasaun ami fo ne’e hatete loos duni komunidade ne’e afetadu no sira nia fatin hetan sobu duni maibe to’o oras ne’e seidauk hetan apoiu ruma.”dehan Xefe Suku interenu

Iha sorin seluk, Koordenador Nasional Rede ba Rai (RbR), Hortencio Pedrito Vieira konsidera eviksaun ne’e halo feto sai vulneravel liu no, Governu Viola Lei 8/2003.

“Planu advokasia liu-liu ba feto sira ne’ebé vulneravel liu ba situasaun ne’ebé sira hasoru psikolojikamente feto terus. Tanba feto laos hanoin deit ba sira nia-an maibe hanoin ba familia no oan sira nia moris bainhira hela iha fatin ida atu muda ba fatin seluk sente susar tebe-tebes tanba laiha rekursu.”

Nia hateten dezenvolvimentu nia filozofia lolos atu halo mudansa ba ema nia moris no ekonomiku, laos atu fo impaktu aat.

Diretor Ezekutivu Rede ba Rai (RbR), Hortencio Pedrito Vieira

“Por ezemplu halo dezenvolvimentu ba estrada publiku ne’e afeta ba ema nia uma entaun ita analiza didiak katak dezenvolvimentu ne’e fo impaktu ba ema nia moris ka lae, se fo impaktu la diak entaun dezenvolvimentu ne’e la susesu.”

Tuir nia, Lei Nu. 8/2003 hateten bainhira halo dezenvolvimentu hakarak muda ema ida ba fatin seluk tenki halo konsultasaun no respeitu ema nia hanoin.

“Komunidade sira bele muda maibe primeiru Governu tenki prepara orsamentu ba sira tanba sira muda no harii fila-fali uma ida gastu orsamentu no  Eviksaun ne’ebe akontese iha ita nia rai, ema rihun ba rihun mak sai vitima maibe Ministru relevante sira laiha vontade hasoru ami tanba SEATOU hatene hela sira nia servisu ne’e la tuir lei.”

RbR rekomenda ba Governu, sidadaun ne’ebé hetan eviksaun Governu mak tenki reprezenta sira tanba orsamentu ne’ebé simu kada fulan ne’e orsamentu povu nian. To’o oras ne’e, komunidade afetadu sira sei hein hela serteza ba kompensasaun husi Governu, maske balu dehan hetan ona, barak seidauk hetan.

Tuir peskiza Rede ba Rai iha Tinan 2024-2025,  hatudu katak, Despeju Forsada, Krime no Violasaun Grave ba Direitu Umanu, total Uma Kain no Ema Afetadu husi Eviksaun Mak hanesan tuir Mai:

Uma kain afetadu total, 1336-1429, Ema individual, 7615-8145, Estimad, Mane afetadu 50.7, Feto afetadu, 49.3%, Labarik 0-17  37.6%, Labarik Feto 0-17  17%, idozu 60+ 3.5%, Bebe nurak 0-1. Total ema ho kualkér defisiensia ruma 2%, 7.9%, total ema ho defisiénsia maka’as (Sensus 2022), 1.4%.

Uma kain afetadu hamutuk entre 1336 too 1429. Númeru ida ne’e inklui ema nia hela fatin no fatin negósiu. Iha kazu haat ema afetadu mak maioria vendedores (Terminal Bekora, Jardin Bairo Pite, Obralan Aimutin, Bidau Senggol) maïbé inklui mós ema balu ne’ebé hela loos de’it iha fatin negósiu.

Kazu sira seluk maioria hela fatin maibé familia barak ne’ebé halo mós negósiu iha sira nia hela fatin (inklui loja, bengkel, kiós, kafé/restaurante ki’ik, fila liman, halo to’os, fa’an modo).

Iha sorin seluk  Adjuntu Povedor dos Direitus Humanus i Justica  ba Boa Governasaun,  Rigoberto Monteiro husu ba governu atu kumpri nia dever hodi fo indimizasaun ba familia afetadu sira no  Presiza halo dialogu  no kria uluk kondisaun molok halo despezu administrativu.

Adjunto PDHJ ba Boa Governasaun, Rigoberto Monteiro

“PDHJ husu ba governu atu  kria kondisaun minimu ba vitima sira husi despeju Administrativu nian,Ami mos husu ba ninisteiru relevante atu kumpri nia dever hodi fo indimizasaun ba familia Sira ne’ebe afetadu ba ba prosessu eviksaun ne’e.”, esplika Adjuntu PDHJ ba I-klik Info

Ida ne’e importante ba governu atu kumpri nia dever, tanba tuir lei Ministeiru relevante sira hanesan Ministru Justisa no Obrasa publika  hirak ne’e iha dever para tenke halo indimizasaun ho lalais atu Komunidade afetadu sira bele hetan sira nia direitu, Nia plika

“PDHJ nafatin apela ba governu  atu halo despeju Administrativu ho lolos no trata komunidade ho diak, tenke hala’o dialogu ho komunidade sira no respeitu direitu komunidade nian,  no kondisoens no estadu tenke fornese antes Eviksaun ne’e Lao”, Nia Apela

Iha Fatin seluk Peskizador  Mata Dalan Institute  (MDI), Noe Gaspar Timan, hateten katak MDI foin lansa rezultadu peskiza ida kona-ba impaktu husi eviksaun sira iha Munisipiu Dili, peskiza ne’ebe MDI halo Mak rezultadu  husi peskiza ne’e, konsege kaptura impaktu sira husi eviksaun  liuliu impaktu sosial, edukasaun no ekonomia  ne’ebe fo ninia impaktu makaas ba Komunidade.

“Iha peskiza ne’e MDI halo iha Tinan 2026  MDI konsege  kalkula katak ema nain 8.148 Mak hetan afetadu husi despeju administrativu husi numeru refere mak kompostu husi feto afetadu hamutuk nain 3.754,  Mane  afetadu 3.861  no labarik afetadu hamutuk 2. 863” , Esplika husi Gaspar ba I-klik Info iha ninia Knaar Fatin MDI Tasi-3.

Husi numeru afetadu refere MDI rekoilla husi Komunidade afetadu sira iha area Ai-tarak Laran, Fomentu, Jaringan Bairo Pite, no tasi 3 ne’ebe afetadu liu, no husi afetadu ne’ebe feto sira hasoru ne’e Ita bolu dehan Disproposional, la proposional tanba husi Vitima sira ne’e Uma kain barak depende ba feto sira nia partisipa iha ekonomia liuliu hala’o negosiu iha merkadu.

Peskizador Mata Dalan Institute (MDI), Noe Gaspar Timan

Tuir dadus MDI nian hatudu katak feto barak lakon sira nia fonte rendimentu no aumenta gastu iha uma laran tanba obrigatoriu sira sai husi sira nia hela fatin no moris fali iha ambiente foun no luta sira ba oan sira nia futuru  Ida ne’e bele fo impaktu ba eduksaun ba oan sira no fo impaktu psikologia.

“Impaktu eviksaun refere bele aumenta pobreza, impaktu ba labarik sira atu asessu eduksaun no vuneravel Uma kain nian liuliu kuidadu ekonomia Uma laran, no fo impaktu psikologia ba feto no labarik sira banhira muda ba ambiente foun hanesan  muda husi Dili ba Munisipiu”, Nia hakotu .

Iha fatin hanesan Ministeiru Obras Publika (MOP) Samuel Marcal hatete Komunidade afetadu  ba alargamentu  estrada publiku  liuliu ba komunidade afetadu husi aldeia mota ulun suku  becora governo seidauk fo indimiza tanba sei iha hela prosessu.

Governu liuhusi Ministeiru Obras Publika (MOP), iha tinan 2025 liu ba ne’e, Governu indimiza ona afetadu 1.305 ba afetadu alargamentu estrada públiku  no fetadu 211 mak seidauk hetan indimizasaun husi governu .

Ba Alcina no Rosa, prosesu administrativu no deklarasaun sira seidauk lori resposta ne’ebé sira hein. Sira kontinua hein kompensasaun ba baraka ne’ebé rahun, no dalan atu fila fali sustenta família no oan sira nia eskola.

Jornalista: Filomena Conceicao, Umbelina Reis no Joanina Casimiro

 

Iha Konferénsia Ministru Justisa  CPLP, krime Organizadu no Fraude Dijitál sai Tópiku Prinsipál
Prev Post Iha Konferénsia Ministru Justisa CPLP, krime Organizadu no Fraude Dijitál sai Tópiku Prinsipál
Loron Liberdade Imprensa, Suzana:  Jornalista Kontinua fo sai lia los, maske hasoru Limitsaun
Next Post Loron Liberdade Imprensa, Suzana: Jornalista Kontinua fo sai lia los, maske hasoru Limitsaun