Bankada PLP Kritika Expansaun Despeza Públika OGE 2027 no Husu Governu Prioriza Setór Produtivu

  • 0
  • 10 views

Díli, 10 Novembru 2026 (Iklik.Info) – Deputadu Bankada Partidu Libertasaun Popular (PLP), Adolfo Martins, hato’o kritika ba proposta Orsamentu Jerál Estadu (OGE) 2027, ne’ebé konsidera kontinua hatudu expansaun extraordinária iha despeza públika, liuliu iha kategoria Saláriu no Vensimentu, ne’ebé tuir nia avaliasaun, bele hamosu risku ba sustentabilidade fiskál nasaun nian.

Tanba ne’e  presiza analiza ho kuidadu, atu asegura katak alokasaun orsamentu responde duni ba nesesidade povu no dezenvolvimentu sustentável Timor-Leste nian.  Orsamentu Jerál Estadu OJE 2027 kontinua hatudu karakterístika ida ne’ebé makas liu, mak expansaun extraordinária iha despeza públika.

Bainhira haree ba kategoria Saláriu no Vensimentu, nia esplika katak iha tinan 2022, despeza ba kategoria ne’e atinji kuaze US$214 millaun, ho númeru forsa traballu hamutuk 32.000. Maibé, iha proposta OGE 2027, despeza ne’e aumenta to’o US$520 millaun, ho total forsa traballu 79.347.

Deputadu Bankada PLP Adolfo konsidera aumentu ida ne’e hatudu kresimentu signifikativu iha númeru funsionáriu Estadu, ne’ebé tuir nia estimasaun, aumenta aproximadamente 150%. Nune’e, nia husu kona-ba efisiénsia no efikásia utilizasaun rekursu umanu iha Administrasaun Públika.

“Wainhira ita halo rásiu ho populasaun Timor-Leste nian, signifika trabalhador ida sei atende sidadaun na’in 16. Ida-ne’e efisiente no efikaz ka lae?” dehan deputadu Bankada PLP Adolfo Martins bainhira halo intervensaun iha debate OJE 2027 iha faze jeneralidade iha Parlamentu Nasionál, Tersa 10/11.

Deputadu PLP Adolfo argumenta katak absorve númeru trabalhador boot liuhusi kontratu ho prazu determinadu no nomeasaun polítika la’ós solusaun sustentável ba Estadu, tanba fonte finansiamentu ba Saláriu no Vensimentu sei depende maka’as ba osan husi Fundu Petrolíferu, la’ós husi atividade ekonómika no setór produtivu sira seluk.

Ba nasaun ho rendimentu ki’ik hanesan Timor-Leste, nia konsidera númeru forsa traballu ne’e aas tebes, kompara ho proporsaun 1% to’o 3% ne’ebé nia refere, la’ós 6,15%. Nia liga mos situasaun ne’e ho levantamentu husi Fundu Petrolíferu (FP), ne’ebé tuir nia aprezentasaun, koresponde ba RSE US$540.507.778, ne’ebé nia konsidera osan ne’e sei uza atu selu de’it Saláriu no Vensimentu ba trabalhador Estadu na’in 79.347.

Deputadu Bankada PLP Adolfo Martins lembra katak Lei Fundu Petrolíferu deskreve klaramente nesesidade atu asegura levantamentu sira tenke konsidera retornu finanseiru. Tanba ne’e, nia husu ba Governu atu esplika bazeia ba estudu saida mak define númeru forsa traballu atual no saida mak planu atu mantein númeru ne’e iha futuru.

“Númeru forsa de traballu ida ne’e bazeia ba estudu nesesidade forsa de traballu ka oinsá? Rezultadu estudu iha karik, favor partilha ho ami. Saida mak IX Governu sei halo atu kontinua mantein númeru ida-ne’e, bainhira ita-nia osan iha Fundu Petrolíferu la aguenta ona atu tahan pezu ida-ne’e iha Estadu nia kbas?” deputadu PLP  Adolfo  husu.

Iha parte seluk, Adolfo Martins kritika polítika orsamentál 2027 ne’ebé lori lema “Diversificar a Economia, Assegurar um Futuro Sustentável”, maibé nia konsidera lema ne’e seidauk reflete iha alokasaun orsamentu ba setór produtivu sira, hanesan agrikultura, peska, aquakultura, turizmu no kooperativa, ne’ebé kada tinan hetan orsamentu menus husi 5%.

Tuir deputadu Adolfo Martins situasaun ne’e hatudu katak lema diversifikasaun ekonomia nian sei hela de’it iha nivel retórika, tanba osan barak kontinua sai ba rai-li’ur durante kuaze dekada rua.

Deputadu Adolfo mós aprezenta dadus husi Banku Sentrál Timor-Leste iha Marsu 2026, ne’ebé hatudu katak importasaun nasaun nian aumenta ona ba aproximadamente US$960 millaun, ka besik US$1 biliaun, enkuantu esportasaun sira lori de’it osan tama ba nasaun hamutuk US$126,4 millaun.

Deputadu Adolfo esplika katak produtu prinsipál sira ne’ebé Timor-Leste importa inklui kombustível mineral ho valor US$207,8 millaun (21,6%), kareta US$115 millaun (12%), sereál inklui fo’os US$66,3 millaun (6,9%), mákina no ekipamentu mekaniku US$63,6 millaun (6,6%), no ekipamentu elétriku US$51,1 millaun (5,3%).

Enkuantu esportasaun la’ós petróleu, hanesan kafé, kásiu, kami no besi-aat, reprezenta de’it 4,3%, kompara ho importasaun ne’ebé reprezenta 52,4%.

“Argumentu ne’ebé ami dehan katak osan sai hotu ba rai-li’ur, evidénsia mak ohin aprezenta ne’e,” afirma  Deputadu Adolfo Martins.

Deputadu PLP Adolfo kontinua esplika katak dadus sira ne’e mos hatudu katak, maski povu liuhusi levantamentu survey hatudu sira presiza infraestrutura hanesan ponte, estrada, eletrisidade no fasilidade sira seluk, maibé infraestrutura hirak ne’e seidauk garante katak sira nia produtu bele eskoamentu ho di’ak atu hadi’a sira nia kondisaun moris.

Tuir deputadu PLP Adolfo esplika fasilidade infraestrutura ne’ebé di’ak la signifika katak povu sei hetan diretamente mudansa pozitivu iha sira nia moris, se la iha polítika ne’ebé apoia atividade ekonómika no aumenta produsaun lokál.

Adolfo Martins refere mos ba dadus Governu nian ne’ebé foin sai, ne’ebé hatudu katak taxa pobreza iha Timor-Leste atinji 37%, enkuantu Global Hunger Index 2026 hatudu númeru ema ne’ebé enfrenta problema hamlaha atinji 32,5%, no okupa pozisaun dahuluk iha nivel rejionál.

Deputadu PLP Adolfo konsidera katak prioridade ba infraestrutura ne’ebé hadi’a ona iha nasaun ne’e, dala ruma sai de’it hanesan ornamentu atu hatudu Timor-Leste nabilan, maibé seidauk lori mudansa signifikativa ba povu, ne’ebé tuir dadus nia aprezenta, hamutuk ema na’in 522.927 sei kontinua moris iha kiak no hamlaha.

“Ami nia pergunta ba Governu, saida mak ita boot sira sei halo atu promove soberania ai-han nu’udar interese nasionál ida, hanesan mos ho Greater Sunrise?”  Deputadu Adolfo Martins husu.

Iha intervensaun seluk, deputadu ne’e responde ba deklarasaun Primeiru-Ministru nian kona-ba produtu lokál ne’ebé folin karun no kuantidade la sufisiente.

Deputadu Bankada PLP Adolfo afirma katak konkorda ho Primeiru Ministru kona-ba realidade produtu lokál sira ne’ebé iha folin karun no kuantidade menus, maibé nia konsidera katak problema prinsipál mai husi falta polítika Governu nian atu kontrola no hamenus dominasaun produtu importadu iha merkadu doméstiku.

Tuir deputadu Adolfo Martins, bainhira Governu la kria polítika ne’ebé proteje no promove produtu lokál, produtu importadu sei kontinua domina merkadu nasionál, ne’ebé lori impaktu ba kompetitividade no folin produtu lokál sira.

Deputadu Adolfo hatutan katak, maski iha produtu lokál ne’ebé bele atinji ona kuantidade sufisiente atu responde ba nesesidade konsumú doméstiku, Timor-Leste sei hasoru obstákulu atu esporta tanba seidauk iha laboratóriu ne’ebé bele halo teste no fó sertifikasaun ba produtu lokál sira.

“Ita labele halo esportasaun tanba ita rasik seidauk iha laboratóriu atu halo teste no fó sertifikasaun ba produtu lokál sira, hodi bele esporta. Ida-ne’e mak ita-nia problema,” Adolfo afirma.

Pelo kontráriu, nia hatudu katak produtu ne’ebé mai husi rai-li’ur, kompáñia sira konsege rejista patente ba sira nia produtu, ne’ebé limita posibilidade atu prodús ka kopia produtu hanesan iha rai-laran.

“Ita rasik la bele kopia sira nia produtu tanba sira iha patente. Ida ne’e mak naran dominasaun merkadu,” afirma deputadu PLP ne’e.

Tanba ne’e, Deputadu Adolfo husu ba Ministériu Agrikultura no ministériu sira ne’ebé responsavel ba setór produtivu atu esplika medida saida mak sei foti hodi prevene situasaun ne’e.

Deputadu Bankada PLP konsidera mós katak ministériu sira ne’e seidauk uza ho maksimu orsamentu ne’ebé Parlamentu Nasionál aprova ba sira, tanba sira kontinua justifika katak orsamentu la to’o, maibé seidauk hatudu inovasaun ka mudansa signifikativa iha implementasaun polítika setór produtivu nian.

“Ministériu Agrikultura ho ministériu sira ne’ebé konsidera nu’udar setór produtivu, durante ne’e seidauk maksimiza didi’ak osan uitoan ne’ebé Parlamentu Nasionál tau, tanba ita bot sira keenak de’it dehan osan la to’o, nune’e nunka halo buat ruma ne’ebé diferente no halo inovasaun ruma,” dehan Deputadu Adolfo.

Jornalista: David da Costa

Adolfo Martins Husu Governu Klarifika Impaktu Real US$1,9 Millaun ba Inkluzaun Ema ho Defisiénsia
Prev Post Adolfo Martins Husu Governu Klarifika Impaktu Real US$1,9 Millaun ba Inkluzaun Ema ho Defisiénsia
Bankada  PLP Husu Governu Tau-Matan ba Família Mártir Santa Cruz no Sobrevivente Violénsia Seksuál
Next Post Bankada PLP Husu Governu Tau-Matan ba Família Mártir Santa Cruz no Sobrevivente Violénsia Seksuál