MOP kooperasaun bee transfronteirisa sai xave ba seguransa, dame no dezenvolvimentu sustentável

  • 0
  • 17 views

Díli, 27 Outubru 2026 (Iklik.Info) — Ministru Obras Públikas (MOP), Samuel Marçal, afirma katak kooperasaun bee transfronteirisa sai xave importante atu hametin seguransa bee, promove dame no apoia dezenvolvimentu sustentável, liuhusi jestaun rekursu bee ne’ebé fahe hamutuk entre Timor-Leste no Indonézia.

Ministru Samuel Marçal, hateten, iha simpóziu kona-ba bee, Paz no Diplomasia ne’e, nu’udar onra boot ida hodi partesipa iha Simpóziu ne’e. Tanba ne’e  nia agradese ba organizadór sira ne’ebé halibur ema hotu hamutuk iha ne’e hodi diskute oinsá mak bele fortalese kooperasaun, apoia dezenvolvimentu, no kontribui ba paz.

“Ba Timor-Leste, asuntu ne’e iha signifikadu espesiál. Ita komprende valór diálogu nian no importánsia husi harii relasaun liuhusi respeitu mútuu no kooperasaun prátika,” dehan Ministru Obras Públikas, Samuel Marçal bainhira halo nin diskursu iha Simpóziu kona-ba bee, Paz no Diplomasia iha Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, Segunda 26/10.

Ministru Samuel esplika, tanba bazin hidrografika ida inklui rai ne’ebé udan ben halibur hamutuk no halai ba li’ur ka mota boot ida. Proteje ida ne’e presiza atensaun ba floresta, to’os no natar, hela fatin sira, no atividade sira ne’ebé afeta ba bee.

Wainhira bazin hidrografika ida hakur fronteira nasionál, responsabilidade ne’e partilla hamutuk. Desizaun sira iha leten bele afeta disponibilidade bee, kualidade bee, no moris di’ak populasaun nian iha kraik.

Ligasaun ne’e bele kria dezafiu, maibé mós fó razaun ba nasaun sira atu koopera. Nasoins Unidas rekoñese katak kooperasaun kona-ba bee partilhada bele fortalese komunikasaun no apoia relasaun diplomátika ne’ebé luan liu tan.

Tan ne’e, jestaun bazin hidrografika transfronteirisa mak liu fali tarefa ambientál ida. Ne’e nu’udar oportunidade ida atu harii konfiansa, prevene dezakordu, no fortalese relasaun dame nian.

Ministru Samuel dehan tan Timor-Leste fahe fronteira rai ho Indonézia. Timor-Leste mós fahe rekursu bee, inklui bazin Talau Loes no Mota Masin, ne’ebé apoia komunidade sira iha fronteira nia sorin sorin.

 “Ita nia nasaun sira iha interése komum ida atu proteje rekursu hirak ne’e. Família sira presiza bee moos ba han, agrikultór sira presiza fornese bee ne’ebé seguru, no komunidade sira presiza protesaun kontra inundasaun no bailoran naruk,” Ministru Samuel subliña.

Projetu Jestaun bazin hidrografika Transfronteirisa Indonézia no Timor-Leste, ne’ebé hetan apoiu husi Fundo Ambientál Global (Global Environment Facility), fó baze ida ba kooperasaun kona-ba ekossistema bee dose, seguransa alimentar, no moris di’ak.

“Kooperasaun ne’e tenke respeita soberania no prioridade nasaun rua nian enkuantu sei buka benefísiu ba ita nia povu. Tanba bee ne’ebé partilla tenke lori vizinhu sira sai besik liu ba malu,” dehan Ministru Samuel.

Mudansa Klimátika no Jestaun Bee bazeia ba Siénsia

Nune’e mós  Ministru Samuel dehan, Mudansa klimátika halo kooperasaun sai urjente liu tan. Iha Ázia Sudeste tomak, inundasaun, bailoran naruk, no mudansa iha disponibilidade bee aprezenta dezafiu importante ba jestaun bee nian.

Tanba ba Timór-Leste, nu’udar Nasaun Ilha Ki’ik sira ne’ebé sei Dezenvolve hela (SIDS), proteje rekursu bee mak esensiál ba reziliénsia.

“Ita nia desizaun sira tenke bazeia ba evidénsia ne’ebé fiar loos. Ita presiza informasaun di’ak liu kona-ba udan ben, korrente mota nian, bee subterrânea, no kualidade bee hodi orienta investimentu no prepara an ba risku sira,”Ministru Samuel hateten.

Tanba iha fatin ne’ebé bee partilla, informasaun mós tenke partilla. Kooperasaun sientífika bele fortalese konfiansa no fó baze komum ida ba desizaun no polítika sira.

Bee Moos no Kooperasaun Rejional ne’ebé Forte liu iha ASEAN

Ministru Marçal mós esplika seguransa bee signifika iha bee ne’ebé sufisiente maibé mós asegura katak bee ne’e seguru. Tanba ASEAN rekoñese degradasaun kualidade bee, saneamentu, no nesesidade ne’ebé aumenta hela nu’udar dezafiu rejional importante.

Hodi hamenus poluisaun presiza kooperasaun rejional no investimentu ba prevensaun liuhusi tratamentu bee fo’er ne’ebé di’ak, jestaun lixu ne’ebé di’ak liu, prátika agrikola ne’ebé responsável, no kontabilidade ne’ebé klaru. Abordajen ne’e esensiál tanba poluisaun la para iha fronteira nasionál.

“Ita nia objetivu tenke klaru, dezenvolvimentu ekonomiku tenke proteje rekursu bee ketak husik jerasaun foun sira ho mota ne’ebé fo’er no risku boot ba saúde,” dehan Ministru Samuel.

Tanba ne’e  Ministru Marçal enkoraja iha simpóziu ne’e atu avansa prioridade haat ne’ebé bele troka boa vontade diplomátika ba benefísiu prátiku ba  povu ninian.

Primeiru, mantein diálogu regulár kona-ba bazin hidrografika partilhada, duke hein to’o krize ida akontese. Segundu, fortalese monitorizasaun no partilha informasaun hodi nune’e desizaun sira bele bazeia ba evidénsia ne’ebé fiar loos.

No Terseiru, proteje bazin hidrografika sira liuhusi halo fali ai-laran, uza rai ho sustentabilidade, kontrolu erosaun, no prevensaun poluisaun. No ikus liu maka tenke asegura finansiamentu ba tempu naruk ba infraestrutura, manutensaun, kapasidade institusionál, no inisiativa komunitária sira.

Tanba ne’e ba Timór-Leste no SIDS seluk, parseria sira tenke fortalese kapasidade nasionál no mellora asesu ba investimentu ne’ebé rezistente ba klima.

“Mai ita troka bee partillada ba responsabilidade partillada, no responsabilidade partillada ba kooperasaun ne’ebé kle’an. Tanba ita nia fronteira sira defini ita nia territóriu. Fronteira sira ne’e labele sai knaar ba ita nia kompromisu atu proteje rekursu sira ne’ebé sustenta ita hotu,”

Tanba ne’e,  bee mak fonte moris, kooperasaun mak dalan ba seguransa, no diplomásia mak xave atu hametin dame no estabilidade ba nasaun hotu.

Jornalista: David da Costa

Programa Voluntáriu Austrália Selebra Aniversáriu ba dala-75  no Hametin Parseria ho Timor-Leste
Prev Post Programa Voluntáriu Austrália Selebra Aniversáriu ba dala-75 no Hametin Parseria ho Timor-Leste
PN-BESI Realiza Forum Diskusaun Hodi Hametin Presepsaun Implementa Bee no Saneamentu Ijene ba Komunidade
Next Post PN-BESI Realiza Forum Diskusaun Hodi Hametin Presepsaun Implementa Bee no Saneamentu Ijene ba Komunidade