Díli, 14 Setembru 2026 (Iklik.Info) – Institutu Nasionál Kombate HIV/SIDA (INCSIDA, I.P.) alerta kona-ba aumentu kazu HIV iha Timor-Leste, ho dadus Ministériu Saúde hatudu katak to’o fulan Juñu 2026, rejista ona kazu HIV hamutuk 2.700, ne’ebé maioria inklui joventude ho idade produtiva entre 15 to’o 30, enkuantu ema mate tanba HIV/SIDA to’o kuaze 400 ema.
Prezidente Institutu Nasionál ba Kombate HIV/SIDA (INCSIDA, I.P.), Daniel Marçal, hateten katak, Juventude ho idade produtiva, liuliu entre tinan 15 to’o 30, mak rejista iha númeru aas liu. Grupamentu idade ne’e inklui estudante sira husi pré-sekundária, sekundária to’o universidade.
“Tanba, dadus ne’ebé Ministériu Saúde fó sai to’o fulan Juñu hatudu katak númeru kazu HIV iha Timor-Leste to’o ona 2.700 kazu. Kazu sira ne’e barak liu rejista iha munisípiu Bobonaro, Oe-Cusse, Suai, Ermera no Baucau, enkuantu munisípiu seluk mós iha kazu HIV, maibé númeru ne’e kiik liu. No ema ne’ebé mate tanba HIV/SIDA to’o ona kuaze 400, ” dehan Daniel Marçal ba jornalista sira iha nia kna’ar-fatin, Pantai Kelapa, segunda 14/09.
Maibé INCSIDA kontinua halo esforsu boot liuhusi kooperasaun ho entidade hotu-hotu atu halo sensibilizasaun ba komunidade, inklui sidadaun estranjeiru sira ne’ebé hela iha Timor-Leste, ho objetivu atu hamenus risku transmisaun HIV/SIDA iha rai laran. No INCSIDA mós halo kooperasaun ho parte fronteira Atambua, Indonézia, ho objetivu ida de’it, mak hamenus risku transmisaun HIV/SIDA no salva komunidade husi ameasa moras ne’e.
Tanba ne’e, atividade sensibilizasaun kona-ba HIV/SIDA INCSIDA halo kuaze loroloron, no normalmente kada munisípiu hetan atividade sensibilizasaun dala ida ka dala rua kada fulan. Programa ne’e hahú husi aldeia, suku, postu administrativu no munisípiu, tanba komunidade barak liu hela iha nivel aldeia no suku.
Atvidade sosializasaun ne’e importante tebes atu hasa’e koñesimentu komunidade, liuliu ba sira ne’ebé seidauk hatene kona-ba oinsá HIV/SIDA bele transmít no oinsá atu prevene. Tanba, bainhira ema laiha koñesimentu adekuadu kona-ba HIV/SIDA, situasaun ne’e bele aumenta risku ba saúde no vida.
“Ba sidadaun hotu-hotu, di’ak liu teste raan antes. Bele mai INCSIDA, bele ba klínika no postu saúde sira besik atu halo teste raan, atu hatene ita nia estatus HIV. Hemu aimoruk bele prolonga vida. Labele moe, labele ta’uk, tanba ema barak ona lakon vida tanba halo hahalok risku, lakohi ba teste raan no lakohi hemu aimoruk,” dehan Daniel Marçal.
Nia hateten, ema balun fiar liu ba aimoruk tradisionál no lakohi halo tratamentu médiku. Situasaun ne’e bele sai perigu bainhira ema ne’ebé moras HIV la simu tratamentu adekuadu, tanba imunidade bele tun no ikus mai bele lori ba mate. Maibé ba ema ne’ebé hetan ona HIV no hahú hemu aimoruk, tenke tuir regra no orientasaun ne’ebé doutor ka profisionál saúde sira fó, atu bele mantén saúde no prolonga vida.
Nia mós husu sidadaun sira ne’ebé seidauk halo teste atu halo teste HIV no evita hahalok ne’ebé bele aumenta risku transmisaun, inklui relasaun seksuál ho parseiru barak no troka parseiru seksuál ho la kuidadu. Maibé ba maluk sira ne’ebé gosta troka parseiru seksuál, feto tantu mane, ne’e perigozu tebes.
Nia esplika katak relasaun seksuál bele lori sentimentu kontente no haksolok iha momentu badak, maibé bainhira vírus HIV tama ona iha isin, seidauk iha meius ne’ebé bele hasai vírus ne’e hotu husi isin. Tanba ne’e, nia husu komunidade atu kuidadu no halo prevensaun iha relasaun seksuál.
Daniel mós apela ba autoridade suku, xefe aldeia no delegadu sira ne’ebé responsavel ba kontrolu iha bairru ka aldeia atu fó atensaun ba atividade sira ne’ebé bele aumenta risku transmisaun HIV/SIDA.
Tanba ne’e, bainhira autoridade identifika uma ka lokal ruma ne’ebé suspeitu sai fatin ba atividade seksuál livre ka atividade ne’ebé bele aumenta risku transmisaun HIV, autoridade kompetente, inklui polísia, tenke halo kontrolu tuir lei.
“Ema nia direitu, maibé bainhira nia prodús hela atividade balun ne’ebé lori risku ba ema nia vida, tenke haree no taka tiha, tanba ne’e bele tama iha krime,” nia hateten.
Tanba ema ne’ebé hatene ona katak nia iha HIV maibé kontinua moris livre ho parseiru seksuál barak no transmite ba ema seluk, situasaun ne’e bele konsidera hanesan asaun ne’ebé prejudika ema seluk.
Jornalista: David da Costa