Tinan Haat La Asesu Bee Moos, Agustina no Komunidade Tapo Memo Lalin Bee Mota

  • 0
  • 140 views

Bobonaro 03 Outubro 2026, (Iklik News) – Agustina Buise, hela iha Suku Tapo Memo, besik fronteira Indonesia,  loron-loron, ho nian familia sempre ba fase ropa, kuru bee ba nesesidade loron-loron nian, iha mota Tapo Memo fronteira ho Atambua.

Agustina dehan bee torneira ne’ebe oferese husi BETL la sai too agora, tanba nee sira tenke fase ropa iha mota, no kuru bee.

“Ami nian bee torneira lai sai to’o agora. Tanba nee mak ami mai fase ropa no kuru bee iha nee”, dehan Agustina, ba Iklik News, bainhira nia ho nian kaben fase ropa iha Mota Memo.

Bee torneira la sai liu ona tina tolu, nune Agustina, ho nian oan no kaben tenke lao dook to’o iha mota, no serbisu ne’e halo loron-loron.

Agustina hahu fase ropa husi dader to meudia mak fila ba uma, karik ida ne’e halo Agustina labele partisipa iha atividade seluk nebe importante ba nia.

Agustina fase ropa loron-loron iha mota Memo. [Foto: Iklik News]

Agustina halo serbisu domestika nian loron-loron, liu-liu serbisu tau matan ba oan sira, no nia tenke ba mota loron-loron, ida ne’e serbisu todan ba nia ho nian familia, tanba sira labele asesu bee moos besik sira nian uma.

Iha tempu bai-loron nebe naruk, sei fo susar boot liu ba Agustina no komunidade sira seluk. Sira ba mai mota laos dala ida deit, maibe tenke fila ba mai iha loron ida nian laran.

“Bee nee kuru ba tein, ba hemu, han no haris nian iha nee hotu”, dehan Agustina

Agustina dehan tanba komunidade barak koleng lao ba mai, hodi kuru bee, sira desidi tau osan hamutuk hodi hola mota bomba, nune’e bele supa bee to’o iha uma, maibe bee nebe sira konsumu la ijiene, maibe Agustina laiha kbiit hodi sosa mota bomba, nune nia kontinua ba mai mota loron-loron.

“Ema sira iha osan bele hola mota bomba, maibe ami sira osan laiha loron loron mai deit mota”, tenik Agustina

Agustina sira lori deit jerigen hodi mai kuru, “ami loron-loron jerigen rua mai kuru, ami kuru to’o kalan”.

Domingos da Crus, hela suku Tapo Memo Selekom, situasaun hanesan mos nia hasoru, susar asesu bee moos, Domingos ba nia rasik, tinan ida liu ona nia la asesu bee.

“Tinan ida nia laran bee laiha, mai fase ropa iha mota deit”, dehan Domingos

Domingos da Cruz ho nia fen fase ropa iha Mota Memo

Situasaun ne’e difikulta nian atividade seluk, tanba nesesidade hodi konsume ba nia ho familia importante liu, nune, nia husu ba governu atu buka solusaun

“Ami husu ba nain ulun sira, bele tau matan ba ami, hodi dada bee ba ami iha suku Memo”, Domingos hatoo ho esperansa

Maske bee mota ne’e la garante nian ijiene, maibe ba Domingos katak bee mota moos, nune sira bele uza ba nesesidade.

“Tornera bee moos besik iha uma uluk iha, tornera tuan”, dehan nia

Ba nesedidade loron-loron Domingos ho nian motor lori 30 resin, hodi mai kuru bee iha mota.

Laos deit Domingos ho Agustina, mak preokupa ho bee, Tarsijio Pereira, komunidade iha suku Tapo Memo, mos hasoru situasaun hanesan.

Ba Iklik News, Tarsijio dehan nia ho familia la asesu bee torneira besik uma hahu kedas husi tinan 2019, nune’e sira mos kuru bee iha mota, maibe tanba situasaun nee laiha mudansa, Tarsijio ho uma kain hamutuk nain 27, desidi tau osan hamutuk hodi sosa bomba bee

“kada familia tau osan $15.00 hodi sosa ho presu $205.00 no monta pipa hodi dada to’o iha uma”, dehan Tarsijio.

Nia dehan “iha tinan hira ba kotuk, bee nebe sira mota bomba hodi dada to’o uma, bee sei moos, maibe bainhira governu hahu halo projetu irigasaun no bendungan iha mota ida ne’e, bee nebe ami konsume komesa foer no merak”.

“Ami la asesu bee moos besik uma tinan 4 resin ona, la hatene tanba sa to’o agora la hadia”, dehan Tarsijio

Projetu Irigasaun no bendungan nebe implementa husi Kompania Minarto husi Indonesia, halo besik tinan rua ona, sira nian objetivu atu kria irigasaun no bendungan, hodi fasilita agrikultor sira atu halo natar no mos tulun sira asesu bee moos.

Maibe kompania nebe implementa rezulta bee mota sai foer no merak, “Ami koalia ona ho kompania maibe to’o agora sedauk iha rezultadu. Tanba projetu ne’e halo bee sira foer hotu.

Situasaun susar laos rezolve to’o deit iha monta bomba mota, hodi asesu bee, maibe komunidade sira iha suku Tapo Memo, maioria moris nudar toos nain, sira tenke hasai osan hodi pulsa eletrisidade, hodi bele hamoris mota bomba dada bee ba uma.

“Mota bomba simu bee barak, maibe ami tenke uza pulsa eletrisidade ami tenke hasai $20.00, tanba ema barak uza, ida nee kasihan los, $20.00 ne’e uza ba loron 2 deit hotu ona”, dehan Tarsijio

Tarsijio mos dehan to’o ohin governu no membru Parlamentu sira mos sedauk mai hare besik, konaba problema bee moos.

“Nain ulun sira to’o deit iha vila ka bairo laran, maibe to’o iha fatin ida ne’e sira sedauk mai”, dehan Tarsijio

Projetu ne’e implementa husi Outubro tinan  2024, husi PT Minarta Dutahuma, ho montante $9,886,820.81 ho durasaun fulan 30, signifika iha tinan ne’e tenke remata. Iklik News ho media sira seluk tenta halo konfirmasaun ho kompania nee, maibe nain ba kompania laiha fatin iha suku Tapo Memo.

Ba kondisaun ida ne’e, Xefe Suku Tapo Memo, Joaquim dos Santos ba ekipa media sira ne’ebe partisipa iha media tour, rekonese katak komunidade iha suku ne’e preokupa liu mak konaba asesu bee moos.

Nia dehan husi PDIN munisipiu Bobonaro rehabilita bee matan Bolhama no Lahu kuaze 40%, maibe volume bee la dun sufsiente ba komunidade sira, nune

Kompania internasional Minarta implementa projetu Irigasaun no Bendungan iha mota Memo. [Foto: Zevonia]

komunidade sira inisiativa rasik hodi kee bee matan iha mota laran, hodi bele dada ba sira nian uma.

“Ne’e idak-idak dada ninian, sira forma grupu depois kee bee matan hodi dada bee”, dehan Xefe Suku

Xefe Suku mos informa mos konaba projetu irigasaun no bendungan iha Maliana 2 suku Tapo Memo, ne’ebe sedauk remata, nune komunidade sira barak mak sei ba haris iha mota Memo.

“Komunidade Tapi Memo kuaze tinan haat ona,  la asesu bee moos”, dehan Lider Lokal ne’e.

Tanba bee PAM ne’ebe harii husi BETL aat? ba Jornalista sira Xefe Suku hatan, tanba la hetan atensaun husi governu, “governu nian hakarak populasaun rasik mak jere, se populasaun rasik mak jere, nee komunidade nian rekursu la to’o”.

Bainhira jornalista sira konfirma konaba bee mota ne’ebe komunidade konsumu foer no merak, karik ida ne’e fo impaktu ba saude publiku? Xefe Suku hatan bee mota sai merak, tanba kompania internasional Minarta halo hela rehabilitasaun ba irigasaun no bendungan.

Xefe Suku Tapo Memo, Joaquim dos Santos

Ekipa media tour husi Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e (AJTL), halo konfirmasaun ho Prezidente Autoridade Munisipiu Bobonaro, Paulo Moniz Maia, ba ekipa media tour nia dehan tanba kauza husi El-Nino ka bai-loron naruk mak afeta krize bee ka menus bee.

“bee hemu kuaze iha Maliana laran maran hotu, impaktu husi irigasaun Maliana 1 nebe naksobu no halo bee maran”, dehan PAM Paulo

PAM dehan komunidade uza bee nebe oferese husi BETL, maibe ida ne’e mos uza truka malu, tanba impaktu husi bee menus.

“Sekarik bai-loron naruk nee kontinua to’o Dezembru no udan la mai, entaun Maliana laran tomak bee sei maran hotu, no bee bee husi foho leten mak menus tan, ida nee sei mosu problema boot”, dehan PAM Paulo

Hatan ba komunidade sira iha suku Memo nebe uza bee mota liu ona tinan 3, katak projetu irigasaun no bendungan nebe agora lao hela to’o 50%, no fo impaktu ba mota sai merak, nebe komunidade sira uza.

“realidade komunidade idak-idak buka bee, fura bee iha bairo nune sira bele konsumu”.

Dadus husi Bee Timor-Leste hatudu katak munisipiu Bobonaro, tama iha zona nebe susar atu asesu bee, liu-liu iha fenomena El-Ninu akotense, no Suku Tapo Memo sai area ida ne’ebe bele hasoru krize bee, tanba impaktu bai-loron naruk ne’ebe akontese.

Alende Suku Tapo Memo nebe susar asesu bee, inklui mos suku Molop, Lourba no suku Malilait.

Demográfikamente, Bobonaro iha total de populasaun hamutuk 99,956 (projesaun 2019) no densidade populasaun mak 72,38 ba área 1,380.82 km2.

Grupu Moris Di’ak Iha Inisiativa Rasik Hakiak Ikan, alvu fornese ba Merenda Eskolár
Prev Post Grupu Moris Di’ak Iha Inisiativa Rasik Hakiak Ikan, alvu fornese ba Merenda Eskolár
Rehabilitasaun Estrada Maganutu Paradu Tinan Ida,  Difikulta Komunidade lori Produtu ba Merkadu Maliana
Next Post Rehabilitasaun Estrada Maganutu Paradu Tinan Ida, Difikulta Komunidade lori Produtu ba Merkadu Maliana