Bobonaro, 03 Outubru 2026 (Iklik.Info) — Grupu Joventude Kreativu Moris Di’ak (GJKMD), iha Aldeia Ma’a Hui, Suku Ritabou, Postu Administrativu Maliana, Munisípiu Bobonaro, kontinua dezenvolve atividade hakiak ikan ho inisiativa rasik, maski hasoru limitasaun osan, hahan ikan no risku bee mota sa’e iha tempu udan. Grupu ne’ebé hahú atividade iha 2020 agora iha kolam hamutuk 10 no planeia aumenta produsaun atu iha futuru bele fornese ikan ba programa merenda eskolár iha Maliana.
Koordenadór Grupu Joventude Kreativu Moris Di’ak (GJKMD) iha Maliana, Januário Soares Tavares, hateten atividade grupu hakiak ikan nila ne’e hahú iha tinan 2020, ho joven na’in 9. Iha inísiu, sira ho inisiativa rasik ke’e kolam rua iha área bairo sorin, maibé tanba problema bee la di’ak, sira deside muda ba fatin ne’ebé agora hakiak ikan ne’e.
“Ami nia atividade hahú la’o iha 2020, ami joven hamutuk na’in 9. Ho inisiativa rasik hahú ke’e kolam rua, maibé problema bee la di’ak, entaun ami deside muda mai iha ne’e,” dehan Koordenadór Grupu Januário ba jornalista sira iha, Aidaboten, Aldeia Ma’a Hui, Suku Ritabou, Maliana, Munisípiu Bobonaro, Sexta 02/10.
Depois muda ba fatin foun, grupu harii kolam hamutuk 10, kompostu hosi kolam 9 no kolam boot ida. Maibé, atividade hakiak ikan sei hasoru difikuldade, inklui problema kona-ba hahan ikan no ikan oan. Hahan no ikan oan sira sosa ho osan rasik, maibé tanba osan limitadu, sira sosa iha kuantidade ki’ik.
Aleinde ne’e, grupu mós hasoru risku bainhira tempu udan, tanba bee mota bele sa’e maka’as no bele afeta kolam sira. Maski nune’e, grupu kontinua halo esforsu no planeamentu ba futuru.
Koordenadór Grupu Januário hateten, grupu iha planu atu halo lutu para hale’u tiha kolam, atu animal sira labele tama arbiru no bele garante seguransa ikan oan sira.
Ba futuru, grupu planeia atu aumenta no hadi’a tan fatin hakiak ikan, ho objetivu atu bele fahe ikan ba programa merenda eskolár. Maibé, agora sira seidauk bele fornese ikan ba eskola tanba produsaun seidauk sufisiente.
“Iha eskola balun iha Maliana husu atu apoiu iha merenda eskolár, maibé kuantidade ikan seidauk sufisiente, ne’ebé ami labele oferese ba merenda eskolár. Maibé, bainhira ikan barak ona, bele oferese ba merenda eskolár,” nia esplika.
Januário hateten, ba merkadu, grupu sei hein ema ne’ebé hakarak sosa ikan diretamente mai iha fatin. Ikan sira seidauk foti hotu ba merkadu tanba grupu foin halo kolleta dala ida desde hahú hakiak ikan.
Iha inísiu, grupu lori ikan fini hamutuk rihun rua no membru sira tau osan hamutuk atu sosa ikan fini no nesesidade sira seluk. Bainhira grupu foin harii, sira iha kapitál hamutuk dólar Amerikanu 300.
Januário mós hateten katak to’o agora grupu seidauk hetan apoiu diretu hosi Governu. Maibé, sira hetan apoiu material balun hosi Centru Juventude Munisípiu Bobonaro. Grupu mós submete proposta ba SEFOPE dala tolu, maibé proposta sira seidauk pasa.

Grupu Moris Diak hakiak ikan
Motivasaun boot ba grupu atu kontinua hakiak ikan mai hosi esperiénsia bainhira sira vizita Balibó. Iha ne’ebá, sira haree ema sira bele hakiak ikan maski iha ne’ebá bee menus, maibé sira hakarak hakiak ikan, no ba merkadu mos folin ne’ebé konsidera di’ak, tanba ida ne’e maka motiva hodi hakarak hakiak ikan.
“Wainhira ami sosa ikan iha Balibó, ami haree ema hakiak ikan ho di’ak loos. Fatin mós di’ak loos, maske bee menus maibé ema bele hakiak ikan no ba merkadu mós di’ak. Ida ne’e mak motiva tebes ami atu fila mai no husu dalan oinsá atu hakiak ikan, hodi ami mós bele prátika iha ne’e,” nia dehan.
Grupu mós hetan formasaun hosi Centru Juventude, liuliu kona-ba administrasaun no jestaun fatin. Maski grupu seidauk hetan formasaun téknika espesífiku kona-ba hakiak ikan, iha membru ida ne’ebé aprende kona-ba téknika hakiak ikan no agora fahe nia esperiénsia ho membru sira seluk.
Agora daudaun, ikan iha kolam sira foin hakiak to’o fulan ne’e. Ikan ne’ebé ema mai sosa iha fatin ne’e fa’an ho presu US$5 kada kilograma.
Januário hateten, grupu sei kontinua aumenta produsaun no hadi’a sistema hakiak ikan, atu iha futuru bele responde ba nesesidade merkadu no, se produsaun aumenta, bele fornese ikan ba programa merenda eskolár iha Maliana.
Sentru Juventude Bobonaro Apoia Grupu Joventude Kreativu 20, Foka ba Agrikultura, Pekuaria no Akuakultura
Diretór Ezekutivu Sentru Juventude Munisípiu Bobonaro, Alcino Lopes, Sentru Juventude Munisípiu Bobonaro, desde nia ezisténsia iha tinan 2022, kontinua servisu hamutuk ho Sekretaria Estadu Juventude no Desportu (SEJD) hodi implementa programa emprendedorismu sosial ba joven sira iha suku. programa ne’e loke oportunidade ba joven kreativu sira husi suku 50 iha Munisípiu Bobonaro atu hato’o proposta kona-ba atividade produtiva ne’ebé sira hakarak dezenvolve.
Husi prosesu ne’e, Sentru Juventude simu proposta hamutuk 65 hosi joven sira iha Bobonaro. Depois halo asesmentu hamutuk ho Autoridade Munisípiu Bobonaro no Ministériu Agrikultura no Peska (MAP), ekipa asesmentu hili grupu 20 atu hetan apoiu hosi programa ne’e.
“Husi grupu 20 ne’e, joven kreativu sira mai ho atividade oioin, hanesan agrikultura, pekuaria no akuakultura. Grupu sira ne’e liga ho esperiénsia ne’ebé sira iha, tanba ita fó apoiu tuir proposta ne’ebé sira submete ba Sentru Juventude,” hateten Alcino Lopes.
Diretór Juventude Bobonaro Alcino hateten, programa ne’e planeadu atu kobre Postu Administrativu neen iha Munisípiu Bobonaro. Maibé, iha postu rural balun hetan grupu rua ka tolu, no grupu barak liu lokaliza iha Maliana, tanba rezultadu asesmentu hatudu katak proposta hosi grupu sira iha área ne’e kumpre ho tarjetu programa.
Alcino esplika katak apoiu ba grupu joven kreativu sira ne’e la’ós material diretamente hosi Sentru Juventude, maibé liu hosi apoiu finanseiru governu nian ba proposta sira ne’ebé konsidera adekuadu tuir nesesidade no atividade ne’ebé grupu sira hato’o.
Nia hatutan katak montante orsamentu ba kada grupu la hanesan. Tarjetu máximu ba grupu ida mak US$1,000, enkuantu grupu seluk hetan US$750 ka US$350, depende ba rezultadu asesmentu no progresu ne’ebé grupu sira hatudu.
“Husi grupu 20 ne’e, grupu ida ne’ebé atu halo lansamentu kolleta ikan ohin maka hetan US$1,000, tanba grupu ne’e hatudu progresu ne’ebé di’ak,” Alcino afirma.
Maski iha grupu balun hasoru fallansu iha implementasaun atividade, Sentru Juventude kontinua fó enkorajamentu atu joven sira la para, maibé buka dalan seluk atu kontinua dezenvolve sira nia atividade. Tanba ne’e Sentru sai matadalan ba sira hodi bele buka parseiru.
Além hosi apoiu finanseiru, Sentru Juventude mós enkaminha grupu joven kreativu sira ba programa ne’ebé finansia hosi UNICEF liuhosi MJDAC, hamutuk ho ONG Ba Futuru no Sentru Juventude. Programa ne’e fó formasaun kona-ba lideransa, jestaun organizasaun no jestaun finanseira.
Alcino hateten formasaun ne’e importante atu hasa’e kapasidade no koñesimentu joven sira iha jestaun grupu. Hosi programa ne’e, grupu balun mós transforma no rejista-an nu’udar asosiasaun ONG lokal.
Nia mós hateten, objetivu Sentru Juventude mak atu ajuda transforma kreatividade joven sira sai oportunidade iha kampu traballu. Maibé, realizasaun ida ne’e depende mós ba interese, kapasidade no kreatividade hosi joven sira rasik. Tanba jakiak ikan la’ós ema hotu-hotu bele halo, tanba presiza ema ne’ebé iha esperiénsia no koñesimentu kona-ba akuakultura.
Tanba ne’e, Sentru Juventude aberta ba ema ka instituisaun sira ne’ebé iha esperiénsia no koñesimentu kona-ba akuakultura atu bele koopera, fó formasaun no fahe siénsia ba joven sira. Sentru Juventude sei kontinua aproxima grupu sira, maski grupu sira hakarak ka la hakarak kontinua atividade. Sentru sei ajuda sira buka parseiru no fonte finanseiru seluk, inklui liuhosi proposta ba governu.
Maibé, nia hateten katak proposta ba governu tenke hato’o liuhosi grupu no kumpre kriteria ne’ebé governu estabelese, tanba regra governu nian la konsidera proposta individual.
Nia mós relata katak iha grupu sira ne’ebé informa ba Sentru Juventude katak sira halo ona proposta ba Sekretaria Estadu Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE) dala tolu, maibé seidauk hetan aprovasaun.
“Maske SEFOPE la apoiu, ita sei enkoraja nafatin sira no buka dalan seluk atu sira bele hetan apoiu. Sentru Juventude prontu kontinua koopera ho sira no ajuda sira halo proposta hodi buka parseiru,” Alcino konklui.
Jornalista David da Costa