Bobonaro, 3 Outubru 2026 (Iklik.Info)— Rehabilitasaun estrada iha Aldeia Maganutu, Suku Ritabou, postu Administrativu Maliana, Munisípiu Bobonaro paradu durante tinan ida sai obstákulu boot ba komunidade, liuliu prodútór agrikultór sira ne’ebé depende ba estrada ne’e atu lori sira nia produtu ba Merkadu Maliana. Kondisaun ne’e aumenta liután bainhira tempu udan, tanba dalan sai susar atu liu.
Komunidade husi Aldeia Maganutu, Suku Ritabou, Luis Letobere, hateten katak kondisaun estrada ne’ebé aat halo difisil tebes ba komunidade atu transporta produtu sira ba merkadu, liuliu iha tempu udan.
“Estrada aat hanesan ne’e difikulta tebes ami, tanba udan. Ami atu lori ami nia produtu ba Merkadu Maliana, ami lori to’o Halimesak, depois ami sa’e kareta fila-fali mai. Hanesan mós bainhira ami sosa foos, ami lori hosi Halimesak mai to’o iha ne’e,” dehan komunidade Luis Letobere ba jornalista sira iha Aldeia Maganutu, Suku Ritabou, postu Administrativu Maliana Munisípiu Bobonaro, Kinta 1/10.
Nia hateten katak kondisaun estrada agora diferente tebes kompara ho situasaun uluk. Estrada ne’ebé antes fasil liu atu asesu, agora sai difisil ba komunidade, liuliu bainhira udan monu tanba dalan sai nakonu ho bee no difisil atu liu.
“Estrada uluk la hanesan ne’e, bainhira kompañia Novalu mai halo reabilitasaun sobu hotu estrada no chor fali maka si hanesan ne’e, agora halo ami susar atu asesu. Difisil liu mak iha tempu udan,” nia hateten.
Tanba ne’e, komunidade husu Governu atu halo lalais hadi’a estrada ne’e antes tempu udan sai boot liután. Sira tau matan katak, se estrada la hadi’a, sira sei hasoru difikuldade atu lori produtu agríkola ba merkadu no bele afeta diretamente sira nia rendimentu.
“Ami nia ejije mak atu halo lalais, tanba agora rai mos besik udan ona. Se lae, ami atu ba faan ami-nia produtu mos difisil tebes. Estrada hosi Maganutu, Raiheu no Atudara mak asesu, tanba ne’e tenke hada penahan,” Luis Letobere hatutan.
Projetu Rehabilitasaun Estrada Maganutu Paradu Tinan Ida ona
Komunidade no hanesan mós traballadór rehabilitasaun estrada rural iha Aldeia Maganutu, Suku Ritabou, hateten, sira preokupa kona-ba kondisaun estrada ne’ebé aat no projetu reabilitasaun estrada ne’ebé, tuir sira, la’o kleur ona. kompañia Novalu mak hala’o servisu iha fatin ne’e, maibé projetu paradu tanba ekipamentu mixer ne’ebé uza ba kahur masa aat tiha ona.
Tuir nia, raihenek ne’ebé uza ba servisu estrada lori hosi Biadila-Kailaku no raihenek iha Mota Bulobu, maibé sira konsidera balu la iha kualidade di’ak.
“Ami chor sae mai ne’e, ami chor ohin aban rahun fali tanba la metin. Projetu ne’e tama dala ida, la’ós tama tinan-tinan la’e, tanba Governu ne’e la’ós hare ba fatin ida de’it, maibé iha munisípiu hotu. Ho ida ne’e mak ami nia laran moras, tanba ami nia estrada sa’e mai ameasa boot ida. Durante ne’e kareta haat mak baku fila ona iha fatin ne’e,” hateten Luis Letobere.
Nia husu atu servisu reabilitasaun estrada tenke halo ho kualidade no la’ós halo de’it atu remata servisu. Maibé iha parte ne’ebé rai monu presiza iha drenajen ka estrutura penahan, atu prevene estrada labele monu fali.
“Halo ne’e tenke halo di’ak. Iha sorin ne’ebé rai monu ne’e tenke halo drenajen (penahan), labele ida naran halo de’it. Agora kareta atu sae mai mos la di’ak,” nia hateten.
Entertantu rehabilitasaun estrada rural ne’e ho distánsia 3 kilometer no osan ba iha rehabilitasaun estrada rural ne’e hamutuk US$295,820.62.
Projetu paradu no traballador seidauk simu pagamentu
Luis mos hateten katak sira servisu to’o mixer ne’ebé uza ba kahur masa ne’e aat tiha, no servisu para desde fulan Setembru 2025 to’o agora. Tuir nia, durante períodu ne’e, traballador sira seidauk simu pagamentu kompletu ba servisu ne’ebé sira halo.
“Ami servisu to’o mixer ne’e aat, ami para. Ho problema sira ne’e servisu ne’e ami para iha fulan Setembru 2025 to’o agora, tinan ida ona. Ami nia osan mos seidauk fó. Tanba ne’e, iha loron 30 fulan Setembru ami halo planu, tanba bosok ami dala lima,” hateten Luis.
Nia mos relata kona-ba insidente ne’ebé akontese iha tempu servisu rehabilitasaun estrada para ne’e. Depois mosu informasaun oi-oin, vidru ida ne’ebé rahun, no sira hetan pedidu atu selu indemnizasaun US$1.150. Maibé traballador sira la simu pedidu ne’e tanba, tuir sira, durante projetu para, la iha ema delegadu atu jere situasaun iha fatin.
“Ema ida ne’e dehan ami atu selu, simu ami nia osan atu ko’a, maibé atu ko’a US$1.150 ne’e ami la aseita, tanba ita boot para iha ne’e la delega ba ema ida. Depois iha loron Matebian 2025 nian, ema ba mai, lanu ne’e kalan ami toba hotu, ema tuda. Maibé ami prontu atu selu fali bainhira selu ami osan servisu nian ne’e,” nia afirma.
Traballador sira afirma katak sira hein pagamentu liu tinan ida ona. Luis hateten katak nia rasik iha osan ne’ebé seidauk simu liu US$170, enkuantu traballador sira seluk mos iha osan ne’ebé seidauk selu hotu.
“Tinan ida ona ami la simu osan. Ami servisu ne’e buka osan. Ha’u nia US$170 resin de’it, sira seluk nian balu la to’o no balu liu. Ne’e mak totál ami nia osan hamutuk US$6.000, ne’e kompostu hosi grupu sia, no kada grupu ida ema na’in haat ka na’in tolu,” hateten Luis Letobere.
Nune’e mós Xefe Suku Ritabou, Maximiano dos Santos Araujo, hateten, komunidade sira hein atu kompania kontinua no finaliza projetu ne’e tuir planu. Autoridade lokal mos relata katak enkontru ho kompania realiza ona dala tolu atu diskute kona-ba kontinuidade servisu, inklui pedidu komunidade atu estrada ne’e bele remata to’o área ne’ebé planeadu, besik subar fatin Saudozu Nino Konis Santana.
“Estrada nia kondisaun ohin ita sa’e mai hare rasik ho matan, esrada ida ne’e nahe sorin husik hela sorin, ohin kompania mai fali ita halo enkontru ona dala tolu iha fatin ida ne’e atu hahú fali servisu to’o finaliza tuir kompania hateten katak finaliza iha tempu badak, ita ko’alia bele finaliza maibé agora seidauk hahu fali ne’e difisil,” dehan Xefe suku.
Preokupasaun seluk mak kona-ba traballadór sira ne’ebé, seidauk simu pagamentu ba sira nia servisu durante períodu naruk husi kompañia Novalu. Situasaun ne’e mos hamosu tensaun iha komunidade, inklui alegasaun kona-ba estraga sasán balun kompañia nian. Maibé agora iha ona entendimentu atu ema sira ne’ebé estraga sasán responsabiliza no fó fila osan atu kompensa prejuízu.
“Ita nia komunidade servisu tinan ida ona kompañia seidauk sellu sira nia osan entaun joven sira sobu tiha molen kaur masa ne’e nian Aki, Vidru ida rahun inklui mós solar, maibe ida ne’e sira konkorda ona sira iha responsabilidade atu bele rembolsa fila-fali sira nia osan ne’ebe mak sosa sasan ne’e sira rekonese buat ne’ebe mak sira halo,” nia dehan
Komunidade espera katak kompañia no entidade relevante sira bele rezolve problema ne’e no kontinua servisu estrada rural to’o remata, tanba estrada ne’e importante ba movimentu komunidade, liuliu iha tempu udan, bainhira kareta sira dala barak hasoru difikuldade no baku-fila tanba estrada kondisaun ladi’ak.
Projetu Estrada Rural Paradu Tanba Akses Difísil no Ekipamentu Estraga
Jerente Kompania Novalo, Agostinho Vicente Santos, hateten, projetu konstrusaun estrada rural ne’ebé implementa hosi kompania ne’e hasoru obstákulu oioin, ne’ebé halo servisu para temporariamente.
Agostinho hateten, problema prinsipál ida mak kondisaun asesu estrada (access road), liuliu durante tempu udan. Rai halai no monu, ne’ebé halo difísil atu mobiliza material sira ba área projetu no impede kontinuidade servisu iha terenu.
“Projetu paradu tanba iha problema barak. Iha parte kraik ne’ebá, bainhira udan, access road la diak, hodi impede servisu. Ita labele mobiliza material mai iha ne’e,” hateten Jerente Kompania Novalo, Agostinho Vicente Santos.
Além de problema asesu, Agostinho hateten katak ekipamentu importante sira, inklui mixer ne’ebé uza iha prosesu konstrusaun, hetan estragus, kondisaun ne’e mós afeta kontinuidade servisu iha projetu.
Nia esplika tan katak atrasu iha pagamentu salariu traballadór sira mós sai hanesan fator ida ne’ebé aumenta problema iha implementasaun projetu. Tanba iha fulan Outubru no Novembru, sistema pagamentu Governu taka, ne’ebé halo pagamentu ba traballadór sira tarde.
Agostinho hateten projetu ne’e hahú implementa iha Agostu 2024, ho períodu kontratu tinan ida. Maibé, natureza estrada rural diferente ho estrada urbana, tanba estrada rural vulnerável liután ba erosaun no movimentu rai, liuliu bainhira udan boot.
“Estrada rural la hanesan ho estrada ne’ebé iha urbana. Estrada rural nia problema boot mak access road. Bainhira udan, rai halai no monu, entaun impaktu ba asesu estrada, servisu para tanba ita labele mobiliza material mai iha terenu,” nia hateten.
Iha aspetu tékniku, Agostinho hateten katak kompania implementa projetu bazeia ba instrusaun hosi Ministériu Obras Públikas (MOP). Antes implementasaun, tékniku sira halo survey hamutuk ho kompania atu haree no identifika kondisaun terenu no nesesidade sira.
Nia mós hateten katak kompania la bele muda item ka halo servisu tuir de’it hakarak rasik, tanba implementasaun tenke tuir orientasaun téknika no kontratu ne’ebé simu hosi Governu.
Kona-ba problema rai halai, Agostinho hateten katak kompania antes ne’e halo ona intervensaun atu hadi’a parte ne’ebé afetadu. Maibé, tanba forsa natureza, parte ne’e estraga fila fali. Nia hateten katak desizaun atu halo intervensaun fali tenke konsidera mós orientasaun hosi na’in projetu, maski komunidade ezije atu halo reparasaun.
“Ohin ami responde ona sira nia direitu, aban ami kontinua kedas. Kualidade ne’e ita hakarak ka lae, kontratu kesi ona ita katak servisu tenke ho kualidade. Ita simu konfiansa hosi Governu, ita labele halo tuir ita nia hakarak, maibé kualidade tenke nafatin implementa,” nia hateten.
Jerente Kompania Novalo afirma katak, maski projetu hasoru problema tanba kondisaun natureza no asesu estrada, servisu sei kontinua bainhira kondisaun terenu normaliza. Maibé parada temporáriu ne’e presiza atu evita risku no permite kompania kontinua mobiliza material no ekipamentu ba terenu ho seguru.
“Ami sei garante estrada nia kualidade, no aban ami hahú halo rehabilitasaun estrada fali ona, no rehabilitasaun estrada sei remata iha fulan Dezembru tinan ne’e,” nia konklui.
PAMB Husu Kompañia Projetu Nasionál Koordena ho Autoridade Munisípal
Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro (PAMB), Paulo Moniz Maia, hateten, iha projetu dezenvolvimentu oioin ne’ebé implementa iha territóriu Munisípiu Bobonaro, inklui projetu sira ne’ebé mai hosi nível nasionál no projetu hosi Ministériu sira.
Paulo Moniz Maia esplika, projetu sira iha klasifikasaun oioin. Projetu boot sira liu hosi Ministériu Obras Públikas iha nível nasionál, no autoridade munisípal hein servisu hamutuk ho entidade sira ne’ebé responsavel ba implementasaun projetu.
Enkuantu projetu ho eskala ki’ik ka médiu, sira mai hosi Ministériu oioin no implementa liu hosi kompañia ka emprezáriu lokál. Segundo nia, Timoroan sira iha direitu atu konkore ba projetu sira iha Dili no, bainhira hetan projetu, implementasaun bele hala’o iha munisípiu ida-idak.
“Agora nia manan iha nasionál tiha, nia mai implementa, ami laiha koñesimentu. Iha ne’ebá nia manan projetu tiha, la fó hatene ba Autoridade Munisípal hanesan koñesimentu, para ami bele observa no gaiña ninia projetu ne’ebé halo iha fatin Maganutu ne’e,” hateten Paulo Moniz Maia.
Maibé kona-ba projetu rehabilitasaun estrada rural iha Maganutu, Prezidente PAMB subliña, autoridade munisípal sei rona no verifika informasaun hotu antes foti desizaun. Tanba ne’e presiza haree uluk faktu no situasaun iha terenu, inklui responsabilidade kompañia ne’ebé hetan projetu hosi nível nasionál.
“Kona-ba projetu rehabilitasaun estrada rural iha Maganutu, ha’u tenke rona hotu lai buat ne’e loos ka lae. La hotu ne’e tebes ka lae, keta informasaun naran tama de’it, ha’u foti desizaun,” nia hateten.
Prezidente Autoridade Bobonaro ne’e, hateten, kompañia sira mós iha asesoria jurídika ka advogadu, tanba ne’e desizaun kona-ba projetu tenke bazeia ba informasaun ne’ebé klaru no verifikadu. PAMB sei buka hatene uluk situasaun loos iha terrenu antes foti medida ba projetu ne’ebé hetan hosi Governu nasionál no implementa iha Munisípiu Bobonaro.
Paulo Moniz Maia afirma katak depois hetan informasaun kompletu kona-ba situasaun projetu rehabilitasaun estrada rural iha Maganutu, nia sei kontakta kompañia atu husu atensaun ba implementasaun projetu ne’ebé sira hetan hosi nível nasionál.
Alende ne’e mós, nia hateten tan katak falta koordenasaun entre projetu hosi nível nasionál ho autoridade munisípal bele kria obstákulu ba projetu seluk ne’ebé planeadu hosi munisípiu. Nia fó ezemplu projetu PDIM (Planu Dezenvolvimentu Integradu Munisípal), inklui projetu bee iha área Atudara, ne’ebé tuir nia bele hetan impaktu tanba iha projetu hosi nível nasionál ne’ebé hala’o iha área hanesan.
Tanba ne’e, Paulo Moniz Maia hateten, nia sei kontakta kompañia ne’ebé hala’o projetu hosi nasionál atu ko’alia kona-ba situasaun no buka dalan atu projetu bele kontinua ka aselera nia implementasaun, depende ba rezultadu hosi koordenasaun.
“Ha’u sei bolu xamada ida ba kompañia. Kompañia ne’e ha’u hatene ema Bobonaro oan ida, maibé projetu ne’e projetu nasionál. Ha’u sei bolu para haree oinsá nia atu kontinua aselera lalais projetu ne’e ou hapara. Maibé ha’u somente bolu nia de’it, ha’u halo karta ida ba leten,” nia hateten.
Jornalista: David da Costa