Bobonaro, 3 Outubru 2026 (Iklik.Info) — Eskola Básica Central (EBC) Victor Santa, iha Aldeia Asulaka Suku Lahomea postu Administrativu Maliana, Munisípiu Bobonaro, sei hasoru dezafiu infraestrutura no materiál aprendizajen, inklui laiha moru protesaun ba eskola no ema deskonesidu sira tama estrga fasilidade eskola, menus livru, limitasaun sala aula no laiha biblioteka, ne’ebé sai obstákulu ba prosesu hanorin no aprendizajen iha eskola ne’e.
Diretór EBC Victor Santa, Guilhermino Moniz, hateten problema ne’ebé sira hasoru maka fatin eskola seidauk iha moru protesaun, no ida ne’e sai hanesan problema ba seguransa no kondisaun eskola tanba ema deskonesidu sira tama estrga fasilidade eskola nia, menus mós sala aula, hakarak fahe sala aula sira tanba númeru estudante barak, maibé limitasaun sala aula no mós laiha biblioteka ba estudante atu asesu livru sira ne’e no livru rai de’it iha Kantór eskola nian bainhira estudante asesu maka sira ba foti.
“Problema ne’ebé maka ami hasoru maka fatin ne’e livre, laiha moru protesaun atu proteje ami no eskola, sala aula la supsentemente, atu loke luan maibé fatin laiha, no laiha fatin biblioteka ba estudante sira asesu, livru ami tau de’it iha profesór sira nia fatin no menus mos livru sira,” hateten Diretór EBC Victor Santa Guilhermino ba jornalista sira iha Eskola EBC Victor Santa iha aldeia Asulaka Suku Lahomea Maliana, Kinta 1/10.
Tuir nia, iha sala aula balun, manorin ida tenke atende estudante to’o ema 40 ka liu. Kondisaun ne’e bele fó impaktu ba prosesu hanorin, tanba manorin presiza atende estudante barak iha tempu hanorin ne’ebé hanesan.
“Hanesan númeru estudante barak, entaun professor ida maka atende to’o 40 ba leten iha sala aula ida. Ho númeru estudante barak hanesan ne’e, ita presiza fahe, por ezemplu 40 ba leten ita bele fahe ba sala rua, sala aula ida bele ema 20,” Guilhermino hateten.
Maibé, planu atu aumenta sala aula no fahe estudante sira ba grupu ki’ik liután sei hasoru obstákulu tanba limitasaun fatin no sala aula. Ho situasaun ne’e, eskola sei mantein kondisaun ne’ebé iha, enkuantu manorin sira presiza kontinua esforsu hodi garante no hadi’a kualidade edukasaun.
“Maibé ami nia sala mos limitadu. Tanba ne’e ami mantein nafatin ho ida ne’e, maibé professor sira mak hanesan buat ida karik tenke esforsu oinsá mak bele kontinua eleva ita nia kualidade edukasaun ida ne’e,” nia hateten.
Alem husi infraestrutura, eskola mos hasoru dezafiu iha área pedagójika, liuliu kona-ba partisipasaun estudante balun ne’ebé seidauk ativu iha prosesu aprendizajen, maibé eskola kontinua halo aproximasaun ho inan-aman estudante sira atu buka dalan hodi motiva sira nia oan sira atu sai ativu liután iha prosesu aprendizajen.
Iha área materiál didátika, Guilhermino esplika katak apoiu materiál balun sei relasiona ho implementasaun kuríkulu foun. Problema ne’e liuliu akontese iha 7.º ano, ne’ebé hahú implementa reforma kuríkular foun no presiza livru no materiál didátika foun.
Tuir nia, Ministériu Edukasaun, Juventude no Desportu (MEJD) haruka ona materiál didátika ba eskola, maibé livru sira ne’e seidauk kompletu hotu. Eskola mós halo ona rejistu kona-ba livru ne’ebé sei falta no fó informasaun atu bele kompleta materiál ne’ebé presiza.
“Bainhira fó ona informasaun no ami rejista ona livru ne’ebé sei falta, signifika atu kompleta dadauk ona materiál didátika, hanesan livru,” nia hateten.
Tuir Guilhermino, Livru ne’ebé seidauk kompletu ne’e, liuliu ba 7.º ano, tanba implementasaun kuríkulu foun ne’ebé orienta ba sékulu XXI. Kuríkulu foun ne’e inklui matéria no kontéudu foun, entre sira Fraternidade Umana, Saúde, no mudansa iha área Istória no Jeografia ne’ebé tama iha disciplina Siénsia Sosiais.
Maibé iha aspetu rekursu umanu, Guilhermino hateten katak númeru manorin iha EBC Victor Santa, ba agora, konsidera sufisiente atu kontinua prosesu hanorin no aprende. Maibé, eskola sei hasoru dezafiu boot liu tanba númeru estudante, liuliu iha 5.º no 6.º ano, ne’ebé aumenta.
Ho kondisaun infraestrutura, materiál didátika, fatin biblioteka laiha, númeru estudante no distribuisaun manorin ne’ebé iha, EBC Victor Santa kontinua buka dalan atu responde ba dezafiu sira ne’e, hodi garante prosesu hanorin no aprendizajen bele la’o di’ak no kualidade edukasaun bele kontinua hadi’a.
Tanba ne’e, Diretór EBC Victor Santa husu ba Ministériu Edukasaun atu haree ba problema ne’ebé maka eskola ne’e hasoru liuliu ba moru protesaun, loke luan sala aula, no mós halo fatin ketak ba biblioteka no aumenta livru tan ba ekola ne’e tanba livru balun iha esKpla ne’e laiha.
“Tanba ami halo ona proposta ba iha Ministériu Edukasaun, maibé seidauk responde ba problema sira ne’ebé ohin ha’u temi ne’e, maibé ha’u hakarak husu tan ba Ministériu Edukasaun atu tau matan ba problema ne’ebé ami hasoru,” nia dehan.
Relasiona ho rekursu manorin, EBC Victor Santa atualmente iha total manorin 30, ne’ebé fahe ba turnu rua. Manorin na’in 10 servisu iha turnu dadeer, enkuantu manorin na’in 20 servisu iha turnu lokraik.
Nune’e mós iha eskola EBC Victor Santa iha aldeia Asulaka Suku Lahomea postu Administrativu Maliana Munisípiu Bobonaro, iha estudante hamutuk 697 no mane iha 317 ho feto iha 362.
Hatan ba preokupasaun ne’e, Xefe Departamentu Jestaun Programa Edukasaun Munisípiu Bobonaro, Manuel Gonçalves, hateten katak problema moru protesaun sei hasoru hosi kuaze eskola hotu-hotu iha Munisípiu Bobonaro la’os de’it eskola VictorSanta, ne’ebé bele afeta movimentu ema tama-sai iha área eskola no prosesu aprendizajen.
Manuel Gonçalves esplika katak, iha eskola balun iha ona moru protesaun, maibé eskola seluk sei laiha moru protesaun. Kondisaun ne’e halo animal komunidade nian bele tama livremente ba área eskola, tanba laiha delimitasaun ne’ebé di’ak entre área eskola no área komunidade.
Kona-ba falta biblioteka no livru, nia hateten katak Departamentu Edukasaun Munisípiu Bobonaro orienta eskola sira atu kria mini-biblioteka iha sala laran. Livru sira bele tau iha sala aula ne’ebé disponivel, atu fasilita mestre no estudante sira asesu ba livru ne’ebé iha.
“Kona-ba moru protesaun la’os eskola EBC Victor Santa de’it maka laiha maibé eskola iha Bobonaro balun laiha, biblioteka ho livru menus, ami orienta atu tau mini-biblioteka iha sala laran. Depois bele mos tau iha sala aula ne’ebé posível, atu mestre ho estudante sira bele asesu livru sira ne’ebé iha,” nia hateten.
Manuel Gonçalves hateten katak proposta kona-ba nesesidade infrastruktura no apoiu ba edukasaun kontinua hato’o ba Ministériu Edukasaun. Maibé, Ministériu Edukasaun tenke haree nesesidade iha munisípiu 13 hotu, la’ós Bobonaro de’it. Maibé iha situasaun balun, moru protesaun konsidera nu’udar nesesidade ne’ebé sei bele halo tuir prioridade, tanba iha problema seluk ne’ebé konsidera urjente liu. Maski nune’e, problema moru protesaun sei presiza hetan atensaun tanba relasiona ho seguransa no kondisaun área eskola.
“Sira nian proposta ne’ebe mai, ami sempre kontinua hato’o ba Ministériu maibé Ministériu Edukasaun la’os tau matan de’it mai ami Bobonaro mas ba 13 Munisípiu hotu kedas. Maibé asves ami halo moru protesaun maibé ida ne’e ladun urjente entaun sira tau matan liu ba buat sira ne’ebé urjente. Se ko’alia moru protesaun ha’u hanoin eskola hotu-hotu iha Bobonaro laran iha eskola balun maka iha moru protesaun seluk laiha,” nia dehan.
Nune’e mós Gonçalves hateten katak, iha futuru, espera katak nesesidade sira ne’e bele hetan solusaun gradualmente, inklui hadi’a infraestrutura eskola, aumenta asesu ba livru no biblioteka, no hadi’a ambiente aprendizajen ba estudante no profesór sira.
Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro (PAMB), Paulo Moniz Maia, Paulo Moniz Maia hateten, projetu sira ne’ebé atu tama iha planu munisípiu tenke liu husi prosesu diskusaun husi Aldeia, Suku, Postu Administrativu to’o ba Munisípiu, antes aprova iha Konsellu Koordenasaun Munisípál no submete ba Ministériu relevante.
Nia esplika katak koordenasaun entre Ministériu Edukasaun, Ministériu Saúde no Ministériu Administrasaun Estatál (MAE) importante atu garante katak osan no projetu Governu nian la soke malu ka duplikadu iha lokalidade ida de’it.
“Nune’e projetu sira ne’e labele soke malu. Dala ruma ami tau osan ba moru protesaun eskola ida, edukasaun mós tau osan ba ida ne’e, entaun sai dobru. Tanba ne’e Ministériu Edukasaun, Saúde ho MAE tur hamutuk ona bainhira atu halo planu ida, tenke tur hamutuk uluk para projetu labele dobru,” nia hateten.
Paulo Moniz Maia mós afirma katak, maski projetu hotu-hotu konsidera importante, projetu ne’ebé iha nesesidade no prioridade urjente sei hetan atensaun uluk. Entre sira, eskola sira ne’ebé kondisaun edifísiu la diak, liuliu bainhira tempu udan, sei sai prioridade.
“Eskola ne’e ida ne’ebé prioridade liu maka ami sei ba uluk. Hotu-hotu prioridade, maibé iha ida ne’ebé prioridade liu tanba importante tebe-tebes. Ida ne’e maka ami haruka ba uluk, hanesan eskola tempu udan, kondisaun la diak ona, ida ne’e prioridade uluk,” nia dehan.
Nia hatutan katak, ba eskola sira ne’ebé identifika hanesan prioridade, equipa téknika ka enjeñeiru husi Munisípiu sei halo verifikasaun iha terenu atu haree diretamente kondisaun edifísiu no nesesidade sira, antes tau projetu ne’e iha planu.
Jornalista: David da Costa