Díli, 28 Outubru 2026 (Iklik.Info) — Organizasaun naun governamentál La’o Hamutuk, kritika Proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 ne’ebé Governu aprezenta, tanba investimentu ba setór importante sira hanesan saúde, edukasaun, agrikultura, bee no saneamentu seidauk sai prioridade, maski Governu sempre deklara katak setór hirak ne’e nu’udar prioridade ba dezenvolvimentu nasionál. Tuir nia, alokasaun orsamentu ba setór sira ne’e hamutuk 18% de’it, ne’ebé hatudu inkonsisténsia entre komitmentu Governu nian no realidade iha proposta orsamentu.
Peskizadora La’o Hamutuk, Elia da Costa Araújo, hateten, investimentu ba setór importante sira hanesan saúde, edukasaun, agrikultura, bee no saneamentu seidauk sai prioridade iha Proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 ne’ebé Governu aprezenta. Tuir análize La’o Hamutuk, alokasaun orsamentu ba setór hirak ne’e sei menus, maski Governu sempre deklara katak setór sira ne’e nu’udar prioridade ba dezenvolvimentu nasionál.
Peskizadora La’o Hamutuk Elia da hateten katak, tuir análize La’o Hamutuk no submisaun ne’ebé organizasaun ne’e aprezenta ba Governu no Parlamentu Nasionál, investimentu ba setór importante sira ne’e hamutuk reprezenta 18% de’it husi orsamentu jerál Estadu nian tinan 2027. Alokasaun ba edukasaun hamutuk 8,3%, saúde 6%, agrikultura 2,1%, no bee no saneamentu 1,3%.
“Signifika katak, bainhira ita haree ba komitmentu no programa Governu nian, sira sempre ko’alia katak setór sira ne’e sai prioridade. Maibé, bainhira ita haree ba Proposta OJE 2027, setór sira ne’e la sai prioridade. Ida ne’e hatudu katak komitmentu Governu nian ne’ebé hakerek iha planu no diskursu sira la reflete realidade iha proposta orsamentu,” dehan Peskizadora La’o Hamutuk Elia liuhusi konferénsia Imprensa iha Marconi Fatuhada, Tersa 27/10.
Peskizadora Elia hateten katak situasaun ne’e tenke lori ema hotu atu ezije Governu atu haree fila-fali realidade ekonomia no sosiál Timor-Leste nian, ne’ebé kontinua depende maka’as ba importasaun. Iha tempu hanesan, Timor-Leste mós sai membru ASEAN, no Ministru Finansas anúnsia mós katak nasaun ne’e iha fiskál rai naruk.
“Entaun, husi kondisaun hotu ne’ebé agora dadaun ita enfrenta, no haree ba Proposta OJE 2027 ne’ebé Governu fó sai ba públiku, kontinua hatudu katak setór sira ne’ebé loloos bele ajuda ita atu garante sustentabilidade fiskál no dezenvolvimentu, Governu la tau hanesan prioridade,” Elia afirma.
Elia mós fó ezemplu ba setór edukasaun, ne’ebé nia konsidera nu’udar kapitál umanu importante ba Estadu atu apoia dezenvolvimentu Timor-Leste nian. Tanba edukasaun la’ós de’it depende ba fundu ne’ebé Estadu iha, maibé mós nu’udar investimentu ba ema no kapasidade nasionál.
Tuir Elia, bainhira haree ba istória investimentu iha setór edukasaun husi tinan 2016 to’o agora, alokasaun orsamentu ba setór ne’e seidauk liu 2%. Maski iha Proposta OJE 2027 alokasaun ba edukasaun aumenta to’o 8,3%, nia konsidera katak aumentu ne’e seidauk hatudu komitmentu ne’ebé klaru no konsistente entre programa Governu, diskursu polítiku no realidade iha proposta orsamentu.
Peskizadora Elia Argumenta katak diferensa entre deklarasaun Governu nian kona-ba prioridade ba setór importante sira no alokasaun orsamentu ne’ebé propoin hatudu inkonsisténsia ne’ebé presiza hetan atensaun, liuliu atu garante sustentabilidade fiskál no dezenvolvimentu ekonómiku Timor-Leste nian.
La’o Hamutuk hatama Submisaun ba Komisaun G PN, Atu Aumenta Orsamentu Edukasaun iha OJE 2027
La’o Hamutuk husu ba Komisaun G Parlamentu Nasionál atu promove edukasaun nu’udar prioridade estratéjika iha Proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027, inklui hasa’e alokasaun orsamentu ba setór edukasaun mínimu 16% iha 2027 no aumenta progresivamente to’o 20% entre 2027 no 2030, hodi hametin kapitál umanu, diversifikasaun ekonómika no sustentabilidade fiskál iha Timor-Leste.
Iha submisaun ne’ebé La’o Hamutuk aprezenta ba Komisaun G Parlamentu Nasionál iha fulan Outubru 2026, organizasaun sosiedade sivíl ne’e afirma katak investimentu iha edukasaun, saúde no formasaun profesór importante tebes atu transforma rikeza naturál ne’ebé la renovável ba kapasidade produtiva no dezenvolvimentu ekonómiku sustentável.
La’o Hamutuk konsidera katak Fundu Petrolíferu tenke sai oportunidade estratéjika atu dezenvolve rekursu umanu no harii baze ekonómika ne’ebé bele hamenus dependénsia nasaun nian ba rekursu naturál.
Dependénsia ba Fundu Petrolíferu Sai Risku ba Sustentabilidade Fiskál
La’o Hamutuk hateten katak, maski Fundu Petrolíferu Timor-Leste iha balansu biliaun US$18,43, levantamentu osan husi fundu ne’e ba finansia OJE kada tinan kontinua aas no bele prejudika sustentabilidade fiskál nasaun nian.
Organizasaun ne’e mós alerta katak dependénsia ba Fundu Petrolíferu la’ós de’it problema tékniku, maibé sai risku ba futuru povu Timor-Leste no jerasaun sira tuirmai.
“Ida ne’e la’ós de’it problema tékniku, maibé ameasa direta ba futuru povu Timor-Leste no ba jerasaun oin mai,” afirma La’o Hamutuk iha nia submisaun ba Komisaun G Parlamentu Nasionál.
Tuir análize La’o Hamutuk nian, kuaze 84% husi reseita ne’ebé prevé iha OJE 2027 sei mai husi Fundu Petrolíferu no fonte finansiamentu sira seluk, inklui saldu tezouru, saldu iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA) husi levantamentu anterior no obrigasaun selu empréstimu.
Tanba ne’e, La’o Hamutuk husu atu klarifika fonte finansiamentu sira ne’e, hodi evita konta saldu ka finansiamentu husi períodu anterior hanesan reseita foun.
Organizasaun ne’e konsidera katak Timor-Leste presiza hametin reseita doméstika, aumenta transparénsia fiskál no diversifika ekonomia, hodi hamenus dependénsia ba Fundu Petrolíferu no proteje sustentabilidade finanseira ba jerasaun futuru.
Setór Edukasaun Hasoru Dezafiu Estruturál
La’o Hamutuk mós subliña katak edukasaun mak direitu fundamentál ne’ebé Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste garante ba sidadaun hotu. Maibé, iha realidade, setór edukasaun sei hasoru dezafiu oioin, inklui infraestrutura eskola ne’ebé aat, falta materiál aprendizajen, menus profesór, desigualdade asesu entre área urbana no rurál, no abandonu eskola ne’ebé kontinua afeta labarik sira, liuliu husi família kiak.
Bazeia ba rezultadu monitorizasaun Fundasaun HAK iha Munisípiu Ermera, Aileu no Baucau, identifika katak eskola sira balun sei hasoru limitasaun iha rekursu umanu no infraestrutura bázika, inklui falta alojamentu ba profesór, asesu ba bee moos no saneamentu, biblioteka, laboratóriu, livru, komputadór no internet.
Iha programa merenda eskolár, maski implementa iha eskola hotu-hotu, kondisaun implementasaun seidauk hanesan. Eskola balun seidauk iha dapur ne’ebé kumpre padraun ijiene, tanba falta bee moos no diversidade ai-han ne’ebé fornese ba estudante.
Tuir La’o Hamutuk, kondisaun hirak-ne’e presiza hadi’a liuhusi investimentu kontinua iha formasaun profesór, distribuisaun profesór tuir nesesidade, melloramentu infraestrutura eskolar no garantia ba programa merenda eskolár ne’ebé seguru no saudável.
La’o Hamutuk konsidera katak limitasaun iha edukasaun no saúde bele hamenus kapasidade labarik no joven sira atu dezenvolve sira-nia potensiál, no ikusmai afeta produtividade no dezenvolvimentu ekonómiku nasaun nian.
Alokasaun Edukasaun iha OJE 2027 Seidauk Sufisiente
Iha proposta OJE 2027, La’o Hamutuk hatudu katak husi orsamentu totál ne’ebé to’o US$2,6 biliaun, setór edukasaun hetan alokasaun 8,3% de’it.
Organizasaun ne’e mós hateten katak alokasaun ba edukasaun entre tinan 2016 no 2027 la hatudu mudansa signifikativa, tanba durante tinan sanulu ne’e, persentajen orsamentu ba edukasaun hela de’it entre 7% no 10% husi OJE.
La’o Hamutuk kompara alokasaun ne’e ho rekomendasaun UNESCO, ne’ebé sujere atu aloka entre 15% no 20% husi orsamentu nasionál ba edukasaun.
“Estagnasaun ne’e hatudu katak edukasaun la sai prioridade polítika fiskál ne’ebé aumenta husi tinan ba tinan,” afirma organizasaun ne’e iha submisaun.
La’o Hamutuk konsidera katak alokasaun ne’ebé limitadu bele hamenus oportunidade atu hadi’a kualidade edukasaun, dezenvolve kapasidade profesór no prepara rekursu umanu ne’ebé presiza ba setór produtivu sira.
Organizasaun ne’e mós nota katak iha livru orsamentál Fundu Infraestrutura 2027, Governu propoin aloka tokon US$4,820 ba programa ensinu báziku no tokon US$3,456 ba programa ensinu sekundáriu vokasionál no tékniku jerál.
Maski investimentu hirak-ne’e konsidera importante, La’o Hamutuk alerta katak kapasidade implementasaun projetu sira kontinua sai dezafiu.
Bazeia ba dadus ne’ebé aprezenta iha submisaun, entre 2011 no 2024, orsamentu totál ne’ebé aloka ba setór edukasaun liuhusi Fundu Infraestrutura hamutuk tokon US$39, maibé ezekusaun to’o de’it 46% husi montante ne’ebé aloka.
Tanba ne’e, La’o Hamutuk husu ba Parlamentu Nasionál atu kontrola no hasa’e efikásia implementasaun Fundu Infraestrutura, inklui hamenus prosedimentu birokrátiku iha prosesu planeamentu, aprovasaun, aprovizionamentu no pagamentu, maibé kontinua garante transparénsia no responsabilidade públika.
Edukasaun Importante ba Diversifikasaun Ekonomia no Integrasaun ASEAN
La’o Hamutuk konkorda ho tema OJE 2027, “Reforçar a Resiliência Através da Transformação: Diversificar Economia, Assegurar um Futuro Sustentável”, maibé organizasaun ne’e enfatiza katak diversifikasaun ekonómika tenke hatudu rezultadu konkreta iha moris povu nian.
Tuir organizasaun ne’e, diversifikasaun ekonomia labele sai de’it diskursu polítiku ka títulu iha dokumentu ofisiál Governu nian, maibé tenke konkretiza liuhusi polítika no investimentu ne’ebé responde ba nesesidade povu, inklui hamenus pobreza, hamenus abandonu eskola, kria oportunidade empregu ba joven no hadi’a asesu ba saúde, bee moos no infraestrutura bázika.
La’o Hamutuk mós konsidera katak edukasaun iha relasaun direta ho diversifikasaun ekonómika, tanba sistema edukasaun ne’ebé di’ak bele dezenvolve koñesimentu, abilidade, kreatividade no inovasaun ne’ebé presiza atu harii setór produtivu no renovável.
Ho integrasaun Timor-Leste iha ASEAN, organizasaun ne’e alerta katak nasaun presiza prepara traballadór lokál sira ho kualifikasaun no sertifikasaun ne’ebé relevante atu bele aproveita oportunidade iha merkadu rejionál.
Se la iha investimentu sufisiente iha kapitál umanu, traballadór Timoroan bele hasoru difikuldade atu kompete iha merkadu servisu, no ekonomia nasaun nian bele kontinua depende ba importasaun no setór ne’ebé la produtivu.
“Preparasaun ba ASEAN la’ós de’it responsabilidade diplomátika; ne’e responsabilidade edukasaun, ekonómika no fiskál,” hakerek La’o Hamutuk iha nia submisaun.
Tanba ne’e, organizasaun ne’e defende katak preparasaun ba ASEAN tenke integra iha planeamentu edukasaun nasionál, husi eskola bázika, sekundária, universidade to’o formasaun profisionál no téknika.
Transparénsia no Partisipasaun Públika Presiza Hametin
Iha área transparénsia, La’o Hamutuk afirma katak sidadaun sira presiza hetan asesu ba informasaun kona-ba oinsá rekursu públiku aloka no gasta, no rezultadu saida mak hetan husi investimentu ne’e.
Organizasaun ne’e mós hatudu preokupasaun kona-ba Sistema Dadus Edukasaun (EMIS), ne’ebé, tuir informasaun iha submisaun, seidauk atualiza tanba limitasaun orsamentu no dependénsia ba asisténsia téknika internasionál.
Tuir La’o Hamutuk, sistema dadus edukasaun ne’ebé atualizadu no fasil atu asesu importante atu ajuda Governu, Parlamentu, sosiedade sivíl no komunidade monitoriza no avalia kualidade edukasaun iha nivel nasionál no lokál.
Organizasaun ne’e rekomenda atu hadi’a sistema EMIS ho estrutura ne’ebé simples, fasil ba públiku atu komprende no asesu, no bele jere ho kapasidade rekursu umanu Timoroan, hodi hamenus dependénsia ba rekursu internasionál.
Aleinde ne’e, La’o Hamutuk husu atu hametin konsultasaun públika iha prosesu foti desizaun kona-ba polítika no orsamentu edukasaun, ho envolve profesór, estudante, família, komunidade rurál, ema ho defisiénsia, sosiedade sivíl no parte interesada sira seluk.
Tuir organizasaun ne’e, partisipasaun públika bele ajuda garante katak polítika edukasaun no desizaun fiskál responde ba nesesidade reál komunidade, aumenta transparénsia no hametin responsabilidade públika.
La’o Hamutuk Hato’o Rekomendasaun ba Parlamentu
Iha parte konkluzaun, La’o Hamutuk husu ba Komisaun G Parlamentu Nasionál atu tau edukasaun hanesan prioridade estratéjika iha diskusaun reforma fiskál no aprovasaun Lei OJE 2027, ho meta no indikadór klaru ne’ebé bele sukat rezultadu implementasaun.
Organizasaun ne’e rekomenda atu aumenta alokasaun ba edukasaun mínimu 16% iha OJE 2027 no hasa’e progresivamente to’o 20% entre 2027 no 2030, tuir planu anuál ne’ebé klaru.
La’o Hamutuk mós husu atu Governu reorienta kompozisaun despeza edukasaun, proteje despeza esensiál hanesan saláriu profesór no operasaun bázika eskola, no aumenta investimentu ba formasaun profesór, kurríkulu ne’ebé relevante ba realidade lokál, infraestrutura eskolar iha área rurál, materiál aprendizajen, biblioteka, laboratóriu, saúde eskolár no alimentasaun eskolár.
Rekomendasaun seluk mak atu ko’a despeza ne’ebé la hatudu efisiénsia no impaktu klaru, hadi’a implementasaun Fundu Infraestrutura, integra preparasaun ba ASEAN iha sistema edukasaun nasionál, no garante partisipasaun públika antes foti desizaun kona-ba programa no orsamentu edukasaun.
La’o Hamutuk remata nia submisaun ho apelu ba Parlamentu Nasionál atu garante katak OJE 2027 la’ós de’it aloka osan, maibé produz rezultadu konkretu ba kualidade edukasaun, dezenvolvimentu kapitál umanu no sustentabilidade ekonómika Timor-Leste nian. Tanba ne’e, investimentu iha kapitál umanu la’ós de’it despeza, maibé investimentu estratéjiku ba nasaun tomak no jerasaun futuru.
Jornalista: David da Costa