Díli, 15 outubru 2026 (Iklik.Info) — Organizasaun Naun Governamentál La’o Hamutuk, apela ba Governu, Parlamentu Nasionál no entidade relevante sira atu kontinua haforsa produsaun agrikultura iha rai laran no hametin ekonómia rurál ne’ebé produtiva, reziliente no sustentável, hodi garante seguransa alimentár no asesu ba ai-han nutritivu, seguru no asesível ba povu hotu iha Timor-Leste.
Peskizadora La’o Hamutuk, Elivania hato’o apelu ne’e atu komemora loron mundial ai-han, ne’ebé sei selebra iha loron 16 outubru 2026 ho tema mundial “Innovate Today. Nourish Tomorrow”. Tanba Timor-Leste presiza transforma sistema alimentár liuhusi inovasaun ne’ebé la haree de’it ba teknolojia no mekanizasaun, maibé inklui mós koñesimentu lokál, kooperasaun no téknika agríkola ne’ebé adapta ba nesesidade komunidade sira.
“La’o Hamutuk hakarak reforsa katak ita labele fó oportunidade atu haree de’it inovasaun husi perspetiva teknolojia no mekanizasaun, maibé inovasaun tenke haree mós husi perspetiva sosiál-tradisionál, koñesimentu lokál, kooperasaun, téknika agríkola no solusaun apropriadu ne’ebé adapta ba nesesidade povu tomak,” dehan Peskizadora La’o Hamutuk Elivania liu husik konferénsia Imprensa iha edifisiu La’o Hamutuk iha Marconi Fatuhada, Kinta 15/10.
Peskizadora Elivania esplika , bazeia ba tema loron mundial ai-han tinan ne’e, “Innovate Today. Nourish Tomorrow”, Food and Agriculture Organization (FAO) subliña katak inovasaun tenke ajuda harii sistema ai-han ne’ebé sustentável, inkluzivu no reziliente.
Krize Ai-Han no Nutrisaun Kontinua sai Dezafiu
Peskizadora La’o Hamutuk Elivania hateten, krize ai-han no nutrisaun kontinua sai dezafiu boot iha mundu, inklui iha Timor-Leste. Peskizadora Elivania temi katak, tuir relatóriu the state of food security and nutrition in the world 2026, iha tinan 2025, ema besik millaun 645 iha mundu kontinua enfrenta hamlaha.
Elivania dehan maski iha progresu iha área balu, mundu seidauk iha dalan adekuadu atu atinje objetivu dezenvolvimentu sustentável, tanba hamlaha no problema nutrisaun kontinua afeta populasaun iha rejiaun oioin.
Iha Timor-Leste, labarik sira ho idade menus tinan lima kontinua enfrenta problema stunting ka kresimentu ladún di’ak. Problema ne’e la’ós de’it tanba menus ai-han, maibé mós tanba kualidade ai-han, dieta ne’ebé la balansu, asesu ba bee moos no saneamentu, saúde, ijiene, rendimentu família no kondisaun moris.
“Malnutrisaun grave tanba konsumu la balansu no dependénsia ba ai-han importadu, tanba inseguransa alimentár nafatin eziste,” Peskizadora Elivania esplika.
Peskizadora La’o Hamutuk Elivania mós refere ba análize integrated food security phase classification (ipc), ne’ebé hatudu katak entre novembru 2023 no abril 2024, ema timoroan hamutuk 360.000, ka 27% hosi populasaun, enfrenta inseguransa alimentár aguda iha faze (IPC faze 3 ka aas liu).
Tanba tuir análize IPC ne’e, impaktu mudansa klimátika, presu ai-han, inundasaun, dezastre naturál no vulnerabilidade ekonómika mak sai nu’udar fatór sira ne’ebé afeta seguransa alimentár iha nasaun.
Agrikultura Tenke sai Setór Estratéjiku ba Ekonómia
Peskizadora La’o Hamutuk Elivania mos subliña, kona-ba orsamentu jerál estadu (OJE) 2026, la’o hamutuk refere katak alokasaun ba setór agrikultura hamutuk 43,4 millaun dólar amerikanu. Maibé, ba organizasaun ne’e, kestaun importante la’ós de’it kona-ba montante orsamentu ne’ebé alokadu, maibé mós kona-ba kualidade uza osan públiku no rezultadu ne’ebé hetan husi investimentu.
“Investimentu tenke demonstra impaktu ne’ebé bele sukat liu husi indikadór klaramente definidu: produtividade, produsaun ai-han, rendimentu produtór, seguransa alimentár, nutrisaun, infraestrutura, empregu rurál no ekonomia família,” Peskizadora Elivania haktuir.
Peskizadora Elivania hatutan katak, diskusaun kona-ba orsamentu ba agrikultura tenke konsidera prioridade, kompozisaun, ezekusaun, rezultadu no transparénsia, la’ós haree de’it ba totál osan ne’ebé alokadu ka persentajen orsamentu ne’ebé ezekuta ona.
Tanba ne’e, nia konsidera agrikultura nu’udar setór estratéjiku ne’ebé bele hametin seguransa ai-han, nutrisaun, empregu rurál no ekonomia sustentável iha Timor-Leste.
Diversifika Produsaun no Haforsa sistema Alimentár
Peskizadora Elivania mós hateten, tuir sensus populasaun 2022 no sensus agrikultura 2019, agrikultura iha Timor-Leste domina husi produsaun eskala ki’ik, ho rai produsaun menus husi hektare rua. Ho situasaun ne’e, polítika dezenvolvimentu agrikultura presiza fó prioridade ba sistema produsaun ne’ebé diversifikadu, reziliente no sustentável, la’ós foka de’it ba espansaun rai agríkola no mekanizasaun atu aumenta kuantidade produsaun.
“Polítika dezenvolvimentu agrikultura tenke prioritiza produsaun kualidade, orgániku, reziliente no sustentável,” Peskizadora Elivania afirma.
Peskizadora Elivania esplika, governu presiza promove diversifikasaun produsaun no konsumu, atu komunidade sira la depende de’it ba produtu ai-han ida ka rua. Produtu sira hanesan modo, fore, koto, ai-fuan, produtu pekuária, ikan, fehuk, talas no ai-han lokál seluk presiza hetan atensaun atu aumenta diversidade nutrisaun no hamenus dependénsia ba merkadu externu.
Tanba ne’e atu atinje objetivu ne’e, governu presiza garante agrikultór sira nia asesu ba irigasaun, asisténsia téknika, koñesimentu no inovasaun agríkola, armazenamentu, transportasaun, finansiamentu, merkadu no teknolojia apropriada.
Aleinde ne’e, la’o hamutuk defende mós promosaun agroekolojia no inovasaun apropriada ne’ebé integra koñesimentu lokál ka tradisionál ho koñesimentu sientífiku.
Tuir organizasaun ne’e, modernizasaun agrikultura la signifika katak tenke halakon diversidade agríkola ne’ebé komunidade sira dezenvolve no adapta durante jerasaun barak. Dalan ne’e bele mós loke oportunidade ba dezenvolvimentu turizmu ekolójiku no turizmu agrikultura komunitária.
Sustentabilidade Fiskál no Diversifikasaun Ekonómia
Iha parte seluk, Peskizadora La’o Hamutuk Elivania alerta katak dezafiu iha setór agrikultura no seguransa alimentár tenke haree hamutuk ho sustentabilidade fiskál, liuliu tanba Timor-Leste sei depende maka’as ba fundu petrolíferu. organizasaun ne’e refere ba análize international monetary fund (IMF) iha tinan 2025, ne’ebé projeta katak, iha senáriu baze ho polítika atuál, fundu petrolíferu bele esgota iha tinan 2038.
No IMF mós rekomenda mobilizasaun reseita doméstika, efisiénsia iha despeza públika, reforma fiskál no diversifikasaun ekonomia atu responde ba dezafiu ne’e.
“Fundu petrolíferu tenke uza ho responsabilidade interjerasionál. Fundu soberanu ne’e tenke utiliza atu harii kapasidade produtiva, kapitál umanu, infraestrutura nesesáriu no oportunidade ba ekonomia sustentável,” Haktuir Peskizadora La’o Hamutuk Elivania.
Tanba ne’e, organizasaun La’o Hamutuk defende katak investimentu públiku iha setór agrikultura tenke sukat bazeia ba rezultadu, benefísiu, sustentabilidade no kontribuisaun ba diversifikasaun ekonomia, hodi garante katak osan públiku bele kria benefísiu ba povu no jerasaun futuru.
Iha komemorasaun loron mundial ai-han 2026, la’o hamutuk reitera apelu ba entidade hotu atu hamutuk haforsa sistema alimentár Timor-Leste nian, hodi garante produsaun ai-han lokál ne’ebé forte, asesu ba nutrisaun di’ak no ekonomia rurál ne’ebé produtiva no sustentável.
Jornalista: David da Costa