Governu Sei Fó Atensaun ba Partisipasaun Feto iha Setór Emprezarial

  • 0
  • 37 views

Díli, 29 Outubru 2026 (Iklik.Info)–  Iha Terseiru Fórum Emprezarial Timor-Leste–Austrália, hamutuk ho lansamentu 30% Club iha Timor-Leste, maka Governu Timor-Leste sei fó atensaun ba aumentu partisipasaun feto iha setór emprezarial no kargu lideransa, hodi promove igualdade oportunidade, dezenvolve empreendedorizmu femininu no aumenta kontribuisaun feto sira ba ekonomia nasionál.

Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão hato’o boas-vindas ba emprezárius no investidores australianus ne’ebé partisipa iha fórum ne’e, no agradese ba Governu Australianu no parte hotu ne’ebé kontribui ba organizasaun eventu importante ida ne’e.

Fórum ne’e fó kontinuidade ba Konferénsia Ekonómika no Emprezarial Timor-Leste–Austrália ne’ebé realiza iha 2024 no 2025, ho objetivu atu hametin relasaun komersiál entre nasaun rua no buka oportunidade investimentu foun.

Primeiru Ministru Xanana Gusmão hateten preparasaun dokumentus kona-ba oportunidade investimentu iha setór turizmu, agrikultura no enerjia, inklui ligasaun entre empreza timoroan no parseiru australianus, hatudu kompromisu Governu nian atu atrai investimentu no estabelese parseria emprezarial ne’ebé forte.

“Dezafiu boot agora mak atu transforma oportunidade hirak ne’e ba investimentu konkretu ne’ebé bele kria empreza no postu traballu iha Timor-Leste,”  dehan Primeiru Ministru Xanana Gusmão bainhira  halo nian diskursu iha hotel palms Spring kampu Alor, Kinta 29/10.

Iha oportunidade hanesan, PM Xanana Gusmão mós asina lansamentu 30% Club iha Timor-Leste, ne’ebé nia konsidera hanesan inisiativa importante ida atu aumenta partisipasaun feto iha lideransa emprezarial.

Xanana Gusmão hateten, Governu servisu hela atu promove partisipasaun feto iha mundu emprezarial no empreendedorizmu, liuhusi inisiativa hanesan Women in Business Awards no Konferénsia Nasionál kona-ba Empreendedorismu Femininu.

“Ha’u hakarak mós asinala lansamentu 30% Club iha  Timor-Leste, durante forum ida ne’e. Governu servisu hela atu promove partisipasaun feto sira iha mundu emprezarial no iha empreendedorizmu, hanesan liuhusi  Women in Business Awards e da recente Conferência Nacional sobre o Empreendedorismo Feminino,” PM Xanana Gusmão afirma.

PM Xanana Gusmão subliña, feto timoroan sira hatudu ona forsa no determinasaun extraordinária iha istória nasaun nian, inklui sira-nia kontribuisaun iha luta ba independénsia.

“Ohin loron, feto sira dezempeña papel sentrál ida iha esforsu nasionál atu dezenvolve ita nia ekonomia,”  hateten PM Xanana Gusmão.

Nia mós afirma, bainhira feto sira kria empreza ho susesu, sira la’ós de’it kria oportunidade ba sira rasik, maibé mós ba família no komunidade sira.

“Ha’u fiar katak 30% Club sei kontribui hodi aumenta partisipasaun feto sira iha kargu lideransa emprezarial no reforsa sira-nia kontribuisaun ba ita-nia ekonomia nasionál,” dehan Xanana Gusmão.

Tanba ne’e, Timor-Leste agora tama ona iha faze importante ida husi dezenvolvimentu nasionál, depois Restaurasaun Independénsia iha 2002.  Durante tinan hirak ne’e, Governu no povu servisu maka’as atu rekonstrui país husi destruisaun konflitu no harii Estadu pasífiku, livre no demokrátiku, ne’ebé bazeia ba Estadu Direitu no ekonomia aberta.

Iha 2011, povu Timor-Leste define ona nia vizaun liuhusi Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu 2011–2030, ho objetivu atu proteje soberania nasionál no harii ekonomia forte, ho populasaun ne’ebé saudável no edukada. Orienta tuir planu ne’e, no agora atualiza liuhusi Planu Médiu Prazu 2027–2030, Governu halo ona investimentu substansiál iha infraestrutura nasionál atu apoia dezenvolvimentu ekonómiku.

Investimentu hirak-ne’e inklui sistema produsaun no distribuisaun eletrisidade ba populasaun tomak, rede rodoviária nasionál atu liga komunidade sira, Portu Komersiál Baía Tibar no ligasaun kabu submarinu internet ne’ebé sei permite asesu internet ho velosidade aas.

Investimentu seluk ne’ebé Governu konsidera importante mak rekualifikasaun Aeroportu Internasionál Presidente Nicolau Lobato, atu fasilita movimentu ema, empreza no investidores ba Timor-Leste. Tanba infraestrutura hirak ne’e sei transforma país no estabelese baze importante ida ba dezenvolvimentu ekonómiku.

Kreximentu Ekonómiku no Dezafiu Dependénsia ba Importasaun

PM Xanana Gusmão hateten, maski ekonomia internasionál hasoru incerteza, Primeiru Ministru afirma, Timor-Leste rejista kreximentu ekonómiku maka’as ho inflasaun ki’ik. Tanba ekonomia Timor-Leste nian aumenta 4,3% iha 2024 no estima katak sei aumenta 4,6% iha 2025. Fundu Monetáriu Internasionál (FMI) mós prevé kreximentu ekonómiku liu 4% iha 2026, ho inflasaun ne’ebé estima besik 2%.

Dezempeñu ekonómiku ne’e, tuir Xanana Gusmão, importante atu aumenta konfiansa empreza sira ba investimentu. Tanba Timor-Leste oferese rejime fiskál favorável ba investidores, ho estabilidade ne’ebé hetan husi utilizasaun dólar amerikanu.

Timor-Leste reforsa mós nia partisipasaun iha ekonomia rejionál no internasionál, liuhusi adezaun ba Organizasaun Mundiál Komérsiu iha 2024 no sai membru ASEAN. Konkista hirak ne’e kria oportunidade foun ba komérsiu, negósiu no investimentu, tantu iha rejiaun ASEAN no iha nivel internasionál.

Maski nune’e, Primeiru Ministru Xanana Gusmão rekoñese katak ekonomia Timor-Leste kontinua depende maka’as ba despeza públika no importasaun. Tanba durante tinan barak, reseita husi rekursu petrolíferu permite Governu investe iha infraestrutura, presta servisu públiku no apoia atividade ekonómika.

Maibé, Xanana Gusmão konsidera katak Timor-Leste labele kontinua depende ba Fundu Petrolíferu atu finansia dezenvolvimentu.

“Dezafiu tuirmai mak atu harii setór privadu ida ne’ebé forte liu, ne’ebé bele kria empregu, aumenta produsaun nasionál no reduz ita nia dependénsia ba bens no servisu importadu,” hateten Xanana Gusmão.

PM Xanana Gusmão subliña, Timor-Leste presiza empreza lokál atu produz ai-han ne’ebé populasaun konsume, presta servisu ne’ebé presiza no kria oportunidade ba joven sira.

Tanba ne’e  PM Xanana Gusmão mós apela ba investimentu internasionál ne’ebé bele lori kapital, teknolojia, kompeténsia no esperiénsia atu ajuda empreza timoroan sira dezenvolve no expande.

Governu Promete Fasilita Ambiente Emprezarial

Primeiru Ministru Xanana Gusmão hateten, Governu rekoñese nia responsabilidade atu kria kondisaun ne’ebé permite empreza sira dezenvolve atividade ho susesu. Tanba Governu halo ona reforma importante atu reduz regulamentasaun ne’ebé la nesesária, hadi’a ambiente emprezarial no insentiva investimentu privadu.

Governu mós moderniza prosesu lisensiamentu emprezarial no simplifika prosedimentu administrativu, inklui reforsu kapasidade TradeInvest atu fó apoiu ba investidores no fasilita kriasaun empreza foun.

PM Xanana Gusmão hateten, investidor estranjeiru sira presiza profisionál kualifikadu no esperiente atu estabelese no dezenvolve atividade emprezarial iha Timor-Leste.

Tanba ne’e, Governu sei fasilita vistu no autorizasaun traballu ba profisionál sira ne’e, atu investidor sira bele kria empreza ho susesu, kria postu traballu ba timoroan no kontribui ba dezenvolvimentu kompeténsia forsa traballu nasionál.

Governu mós apoia emprezáriu no empreza ki’ik timoroan liuhusi formasaun, programa dezenvolvimentu emprezarial no asesu di’ak liu ba servisu finanseiru.

Iha inisiativa hirak ne’e, inklui kriasaun Banku Nasionál Dezenvolvimentu, ne’ebé sei ajuda empreza sira hetan kapital atu investe, expande no kria empregu.

Primeiru Ministru Xanana Gusmão asegura katak Governu sei kontinua kolabora ho komunidade emprezarial no realiza reforma nesesária atu apoia kreximentu setór privadu ne’ebé forte no produtivu.

Turizmu, Agrikultura no Enerjia Sai Setór Prioritáriu

PM Xanana Gusmão hateten, Timor-Leste oferese oportunidade investimentu privadu iha setór oioin, inklui ekonomia azul, turizmu, agrikultura no enerjia. Tanba ne’e, Governu aprova ona Polítika no Planu Asaun ba Ekonomia Azul Timor-Leste, ne’ebé konsidera oseanu no rekursu mariñu hanesan eixu estratéjiku ba diversifikasaun ekonómika.

Polítika ne’e buka transforma potensial marítimu Timor-Leste ba oportunidade empregu, rendimentu no investimentu, ho garantia ba protesaun ekosistema kosteiru no marinu ba jerasaun futura.

Iha setór turizmu, Primeiru Ministru Xanana Gusmão hateten, Timor-Leste iha potensial boot tanba nia praia, foho, biodiversidade mariña, istória no kultura úniku. Governu hakarak atrai vizitante internasionál no insentiva investimentu iha otél, infraestrutura no servisu turístiku.

Turizmu mós bele kria oportunidade ba empreza lokál, liuliu agrikultór, peskadór no produtor sira ne’ebé bele fornese produtu ba setór turístiku.

Iha setór agrikultura, Xanana Gusmão mós esplika,  Timor-Leste kontinua importa parte boot husi ai-han ne’ebé populasaun konsume, inklui produtu ne’ebé bele produz iha rai laran. Tanba ne’e, Governu hakarak insentiva investimentu iha agrikultura, prosesamentu ai-han no téknika agríkola moderna atu aumenta produsaun nasionál, reduz dependénsia ba importasaun no kria empregu iha komunidade rurál.

Nune’e mós  Governu mós promove investimentu iha setór enerjétiku, inklui enerjia renovável. Iha Projetu enerjia solár ho kapasidade 72 megawatt iha Manatutu sai hanesan ezemplu importante ida husi esforsu ne’e.

Greater Sunrise no Indústria Petrolífera Sai Prioridade Nasionál

Primeiru Ministru Xanana Gusmão afirma katak petróleu no rekursu naturál sei kontinua dezempeña papel fundamental iha futuru ekonómiku Timor-Leste nian. Tanba dezenvolvimentu Greater Sunrise no indústria petrolífera iha kosta-sul hanesan prioridade nasionál boot ida.

Xanana Gusmão hateten, Timor-Leste konsolida ona nia partisipasaun iha Greater Sunrise liuhusi prosesu akizisaun partisipasaun Osaka Gas Australia no Woodside. Dezenvolvimentu ne’e sei reforsa pozisaun TIMOR GAP iha prosesu dezenvolvimentu kampu Sunrise no Troubadour, no kontinuidade servisu kona-ba konseitu Timor LNG, ne’ebé prevé transporte gás ba prosesamentu iha kosta-sul Timor-Leste.

“Governu sempre hatudu klaru katak gás naturál Greater Sunrise tenke prosesa iha Timor-Leste,” PM Xanana Gusmão afirma.

PM Xanana Gusmão hateten, prosesamentu gás iha rai-laran sei permite Timor-Leste dezenvolve indústria foun, kria empregu no reforsa kompeténsia populasaun nian. Tanba dezenvolvimentu rekursu petrolíferu sei sai baze ba kreximentu ekonómiku iha futuru no ba ekonomia nasionál ne’ebé forte no resiliente.

Atu konkretiza vizaun ne’e, Timor-Leste presiza investimentu internasionál no parseria ho empreza esperiente ne’ebé bele disponibiliza kapital, teknolojia no koñesimentu espesializadu ba dezenvolvimentu indústria petrolífera.

Austrália Hanesan Parseiru Estratéjiku ba Timor-Leste

Primeiru Ministru Xanana Gusmão mós hateten,  Austrália iha papel importante ida atu dezempeña iha etapa tuirmai husi dezenvolvimentu ekonómiku Timor-Leste nian. Tanba vizita Primeiru Ministru Austrália, Anthony Albanese, iha Díli iha Janeiru tinan ne’e, ne’ebé estabelese “Parseria Foun ba Era Foun Ida” entre nasaun rua.

Parseria ne’e inklui kompromisu atu apoia dezenvolvimentu ekonómiku Timor-Leste, partikularmente liuhusi aumentu troka komersiál, investimentu privadu no dezenvolvimentu indústria produtiva.

Primeiru Ministru Xanana Gusmão afirma,  empreza australianu sira iha kapital, teknolojia, koñesimentu espesializadu no esperiénsia ne’ebé bele ajuda dezenvolve indústria no fortalece setór privadu Timor-Leste nian.

Tanba ne’e Primeiru Ministru Xanana Gusmão konvida empreza australianu sira atu investe iha Timor-Leste no estabelese parseria duradoura ho empreza timoroan.

“Ita hakarak insentiva empreza australiana barak tan atu investe iha Timor-Leste no estabelese parserias duradouras ho emprezas timor nian,” PM Xanana Gusmão afirma.

Xanana Gusmão mós subliña, proximidade jeográfika entre Timor-Leste no Austrália kria oportunidade espesífika ba kooperasaun, liuliu ho Darwin no Territóriu Norte, ne’ebé iha ligasaun kleur ona ho Timor-Leste. Maibé,  relasaun ekonómika entre nasaun rua tenke liu husi norte Austrália.

PM Xanana Gusmão, hato’o boas-vindas ba investimentu husi empreza Austrália tomak no hakarak dezenvolve parseria komersiál ne’ebé fó benefísiu ba empreza no populasaun husi nasaun rua.

Governu Apela ba Parseria Atu Harii Ekonomia Forte

Primeiru Ministru Xanana Gusmão hateten iha etapa tuirmai husi dezenvolvimentu nasionál sei presiza determinasaun no kompromisu hanesan ho esforsu ne’ebé povu Timor-Leste hatudu ona iha konstrusaun Estadu independente.

Tanba agora Timor-Leste tenke harii ekonomia ne’ebé forte no produtiva, ne’ebé bele kria empregu, hadi’a kondisaun moris populasaun no asegura sustentabilidade dezenvolvimentu iha futuru. No esforsu ne’e presiza kolaborasaun husi Governu, empreza lokál, povu Timor-Leste, investidores no parseiru internasionál sira.

Tanba ne’e, PM Xanana Gusmão  espera katak Fórum ida ne’e hamosu parserias emprezariais foun ho investimentus ne’ebé benefisia país rua hotu no kontribui ba prosperidade Timor-Leste ho nia povu iha futuru.

Jornalista: David  da Costa

Industrial Fishing, Marine Pollution and Warming Oceans Take a Disproportionate Toll on Women
Prev Post Industrial Fishing, Marine Pollution and Warming Oceans Take a Disproportionate Toll on Women
Kursu Lian Inglés báziku no kapasidade komunikasaun ne’ebé hetan apoiu husi Singapura remata ho susesu.
Next Post Kursu Lian Inglés báziku no kapasidade komunikasaun ne’ebé hetan apoiu husi Singapura remata ho susesu.