Díli, 13 Outubru 2026, (Iklik.Info) — Iha fórum Nasionál Tais ba dahaat ne’ebé organiza husi Rede soru na’in maka Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta, hateten, prezervasaun tais tradisionál Timor-Leste nian hanesan forma ida atu mantein identidade kulturál no patrimóniu nasaun nian. Tanba ne’e bainhira Timor-Leste prezerva tais, signifika katak prezerva mós parte esensiál ida husi Timor-Leste nia klamar.
Prezidente Ramos-Horta, hato’o satisfasaun no apresiasaun ba organizasaun Fórum Nasionál Tais Dahaat, ne’ebé organiza husi Rede soru na’in, no halibur reprezentante na’in 250 husi instituisaun oioin, parseiru internasionál no komunidade sira. Tanba fórum ida ne’e fó atensaun ba prezervasaun, empoderamentu no sustentabilidade ba tais, nu’udar patrimóniu kulturál importante ida ba povu Timor-Leste. Nia mós hato’o parabéns ba Timor Aid, Rede soru na’in, no organizasaun no ema hotu ne’ebé kontribui atu halo enkontru importante ne’e sai realidade.
“Ho satisfasaun boot mak ohin ha’u asósia-an ho ita boot sira ba abertura Fórum Nasionál Tais ba Dahaat husi Rede soru na’in, ne’ebé halibur reprezentante 250 husi ita nia instituisaun sira, parseiru internasionál sira no komunidade sira,” dehan Prezidente Repúblika José Ramos-Horta iha komunikadu ofisiál ne’ebé Iklik News sita husi media Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, Tersa 13/10.
Ramos-Horta subliña katak tais la’ós de’it hena tradisionál ne’ebé furak, maibé arkivu moris ida ne’ebé reprezenta istória, koñesimentu tradisionál no identidade koletiva povu Timor-Leste nian.
“Tais maka liu buat barak duké hena tradisionál ne’ebé furak. Ida ne’e maka arkivu moris ida kona-ba ita nia istória, ita nia koñesimentu tradisionál no ita nia identidade koletiva,” Ramos-Horta afirma.
Tanba tais ne’e prodús ho abilidade, pasiénsia no kriatividade husi feto Timor-Leste, ne’ebé liuhusi sira nia serbisu lori istória, símbolu no memória komunidade sira nian hosi jerasaun ida ba jerasaun tuirmai. No tais akompaña serimónia tradisionál sira, hametin ligasaun entre família no komunidade sira, no espresa sentidu pertensa nu’udar povu ida.
“Bainhira ita prezerva tais, ita prezerva parte esensiál ida husi Timor-Leste nia klamar,” dehan Prezidente Ramos-Horta.
Prezidente Ramos-Horta mós temi katak iha tinan 2021, tais, nu’udar hena tradisionál ne’ebé soru ho liman, hetan inskrisaun iha lista Patrimóniu Kulturál Imateriál ne’ebé Presiza Salvaguarda Urjente husi Organizasaun Nasoins Unidas ba Edukasaun, Siénsia no Kultura (UNESCO).
Maski rekoñesimentu internasionál ne’e sai motivu orgullu ba nasaun, nia lembra katak rekoñesimentu ne’e mós lori responsabilidade ba instituisaun sira no komunidade atu kontinua proteje patrimóniu ne’e liuhusi asaun konkretu, partisipasaun komunitária no transmisaun koñesimentu ba jerasaun foun sira.
Fó sai tema Fórum nian, “Prezervasaun, Empoderamentu no Sustentabilidade”, Prezidente Ramos-Horta esplika katak prioridade tolu ne’e tenke avansa hamutuk atu garante futuru setór tais nian. Iha parte prezervasaun, nia enfatiza katak esforsu atu salva tais la bele limita de’it ba téknika soru, maibé tenke inklui mós motivu, signifikadu kulturál, koñesimentu tradisionál no prátika komunitária sira ne’ebé asosiadu ho tais.
Prezidente Ramos-Horta husu atu asegura katak tais kontinua moris no relevante iha sosiedade, la’ós sai de’it hanesan rekordasaun husi pasadu. Iha parte empoderamentu, Prezidente Ramos-Horta hateten katak feto soru na’in sira tenke rekoñese la’ós de’it nu’udar guardiãun tradisaun, maibé mós nu’udar liman badain profisionál, empreendedór no kontribuinte importante ba sustentu família no ekonomia lokál.
Enkuantu ne’e, sustentabilidade presiza ekosistema ida ne’ebé bele apoia soru na’in sira no sira nia organizasaun iha tempu naruk. Tanba ne’e, prezervasaun kulturál labele depende de’it ba vontade di’ak ka projetu tempu badak ne’ebé finansia husi li’ur.
Maibé, presiza atividade ekonómika ne’ebé viável, kapasidade organizasionál ne’ebé forte, asesu ba merkadu, parseria efetiva no fonte rendimentu sustentável. Ramos-Horta mós fó atensaun ba importánsia estabelese folin justu ba tais, tanba produtu ida idak reprezenta tempu, koñesimentu espesializadu no kriatividade ne’ebé soru na’in sira investe.
Ramos-Horta esplika, kompensasaun justu la’ós de’it asuntu komersiál, maibé mós asuntu kona-ba justisa ekonómika, dignidade no respeitu ba feto soru na’in sira. Aleinde ne’e, dezenvolvimentu merkadu no oportunidade negósiu tenke la’o hamutuk ho kondisaun servisu ne’ebé justu no respeitu ba lejizlasaun traballu ne’ebé aplika. Sertifikasaun, padraun kualidade, diversifikasaun produtu, kriasaun marka no asesu ba merkadu foun sira bele kontribui atu reforsa setór tais nian.
Maibé, Prezidente Ramos-Horta alerta katak komersializasaun tenke respeita orijen jeográfiku, autentisidade kulturál no koñesimentu tradisionál, no benefísiu ekonómiku tenke to’o ba feto no komunidade sira ne’ebé mantein patrimóniu ne’e moris.
Prezidente Ramos-Horta fó rekoñesimentu espesífiku ba Rede soru na’in, nu’udar rede nasionál ida ne’ebé lidera husi feto no halibur soru na’in sira husi munisípiu 14, inklui Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno.
Tanba organizasaun koletiva bele ajuda feto soru na’in sira atu hametin sira nia lian, fahe koñesimentu, dezenvolve abilidade, hadi’a kapasidade negosiasaun no hetan oportunidade ekonómika ne’ebé di’ak liu. Importánsia kooperasaun entre instituisaun Estadu, organizasaun kulturál, sosiedade sivíl, parseiru dezenvolvimentu no setór privadu atu apoia esforsu ne’e.
“Ita tenke transforma kooperasaun ida ne’e ba apoiu konkretu, parseria sira ne’ebé dura ba tempu naruk no rezultadu tangível sira ba ita nia komunidade soru na’in sira,” Ramos-Horta afirma.
Prezidente Ramos-Horta mós fó benvindu ba kolaborasaun entre Fórum Nasionál Tais no Asembleia Jerál Rede soru na’in nian, ne’ebé sei realiza iha loron tuirmai. Tanba fórum Nasionál sei sai plataforma ba diálogu nasionál kona-ba futuru ekosistema tais nian, enkuantu Asembleia Jerál sei fó oportunidade ba membru sira atu diskute kestaun kona-ba governasaun asosiasaun, operasaun Tais Store nian no prioridade estratéjika no finanseira ba tinan 2027.
Ramos-Horta mós subliña katak, hametin sustentabilidade institusionál no finanseira ba asosiasaun importante tebes atu asegura katak organizasaun ne’e kontinua serve feto soru-na’in sira, maski projetu apoiu espesífiku sira remata ona.
Nune’e mós Prezidente Ramos-Horta apela ba esforsu hamutuk atu asegura katak feto sira ne’ebé prezerva patrimóniu kulturál Timor-Leste nian bele harii meiu subsisténsia ne’ebé dignu no sustentável husi sira nia koñesimentu no abilidade.
Ramos-Horta mós husu atu enkoraja jerasaun foun sira atu iha interese ba arte soru tais, apoia inovasaun ne’ebé iha abut iha tradisaun no kria kondisaun atu setór tais bele dezenvolve nafatin iha aspetu kulturál no ekonómiku.
“Ha’u hein katak fórum ida ne’e lori ba kompromisu sira ne’ebé klaru, parseria sira ne’ebé metin liu no medida sira ne’ebé konkretu atu salvaguarda ita nia patrimóniu, fó kbiit ba ita nia feto soru na’in sira, no hametin sustentabilidade setór nian,” dehan Ramos-Horta.
Prezidente Ramos-Horta hato’o respeitu no apresiasaun kle’an ba soru na’in hotu tanba sira nia kontribuisaun ba prezervasaun patrimóniu kulturál nasaun nian.
“Ita boot sira nia liman prezerva ita nia pasadu, hariku ita nia prezente no tulun soru futuru Timor-Leste nian,” Ramos-Horta afirma.
Jornalista: David da Costa