Falta Bee no Kompetisaun ho Produtu Importadu Ameasa Agrikultór Ai-Manas iha Ritabou

  • 0
  • 27 views

Bobonaro, 3 Outubru 2026 (Iklik.Info) — Produtór ai-manas iha suka Ritabou Maliana Munisípiu Bobonaro hasoru difikuldade atu fa’an sira nia produtu iha merkadu tanba folin tun no kompetisaun ho ai-manas hosi liur, enkuantu falta bee mós limita área no kuantidade produsaun. Kondisaun ne’e halo agrikultór sira preokupa tanba rendimentu hosi to’os ne’ebé sai fonte importante ba sustenta família nia moris.

Komunidade Agrikultora iha Ritabou Maliana, Lurdes Armina,  durante  ne’e  nia hela iha Díli, maibé tinan 2024 liuba hetan eviksaun hosi hela fatin iha mota ninin Díli, entaun nian deside fila-fali ba nia rai moris-fatin iha Munisípiu Bobonaro. Iha ne’ebá, nia hili agrikultura nu’udar fonte rendimentu atu sustenta ba nia moris ho família, nia kuda ai-manas no halo natar hodi bele hetan osan ba nesesidade loroloron.

Ai-manas lokal variedade kor mutin-kuning ho mean ne’ebé kuda iha to’os komunidade nia.  Ba Lurdes, Ai-manas sai parte hosi nia esperansa atu sustenta nia moris ho família no suporta oan sira nia eskola, tanba osan sira na’in 4 hakat  hotu ona ba iha Ensinu Sekundáriu.

“Ha’u hela iha Díli, iha mota-ninin, maibé Estadu halo eviksaun ba ami. Tanba ne’e, ha’u mai hela fali iha natar ninin no kuda ai-manas no halo natar atu hetan rendimentu hodi suporta oan sira nia eskola,” Lurdes Armina hateten ba jornalista sira iha Ritabou, Kuarta-feira, 30 Setembru 2026.

Maibé, iha kotuk husi Lurdes nian esforsu ne’e, nia hasoru realidade ida ne’ebé la fásil. Produtu ne’ebé nia no agrikultór sira seluk produs, bainhira to’o merkadu, tenki kompete ho ai-manas hosi liur ne’ebé sira suspeita tama mai liuhusi fronteira dalan illegal.

Situasaun ne’e, tuir Lurdes, halo folin ai-manas lokál tun no rendimentu agrikultór sira menus. Antes ne’e, balde ki’ik ai-manas ida bele fa’an to’o US$3. Agora, folin bele tun to’o US$1, no dala ruma agrikultór sira tenki fa’an de’it ho US$0,50.

“Ami mós tenke fa’an ho folin hanesan, no dala ruma ami fa’an folin tun liu, tanba ai-manas ne’ebé tama husi nasaun viziñu balun illegal ne’ebé mai faan iha ne’e baratu liu,” Lurdes dehan.

Problema ne’e la remata de’it iha folin. Lurdes hateten, bainhira nia lori produtu ba merkadu, kompradór sira balun lakohi sosa tanba iha ai-manas seluk ne’ebé fa’an ho folin baratu liu.

“Ami ba fa’an, maibé ami nia kompradór sira dehan katak sira la sosa ami nia ai-manas, tanba sira prefere sosa hosi ema ne’ebé fa’an produtu illegal ho folin baratu,” nia dehan.

Ba agrikultora ida hanesan Lurdes, situasaun ne’e signifika katak esforsu durante fulan barak bele la fó rezultadu ne’ebé nia espera. Maibé   lalakon  ho nia esperansa, nia esforsu nafatin hodi luta ba nia moris ho nia oan sira nian.

Lurdes ho nia primo halo atividade kuda ai-manas hamutuk. Depois koleita no fa’an produtu, rendimentu ne’ebé hetan fahe ba na’in rua. Iha tinan kotuk, sira na’in rua hetan hamutuk US$500, ne’ebé kada ema simu US$250.

Maski osan ne’e la boot, ba Lurdes osan hosi to’os iha valor boot, tanba bele ajuda selu nesesidade família, liuliu despeza eskola ba oan sira.

“Ha’u ho ha’u  nia primo servisu hamutuk iha toos, ai-manas nian, bainhira tempu  koleita hotu osan rai hamutuk  maka ami rua foin fahe ba malu. Iha tinan Kotuk ne’e osan ladun tanba problema ai-manas husi Indonézia tama hotu mai ne’e, sa’e tan tinan ida ai-manas bele la folin tan, mas antes ha’u seidauk  mai ne’e ai-manas folin loos iha merkadu,” nia esplika.

Maibé, problema Lurdes la’ós de’it kona-ba merkadu. Iha to’os, nia mós hasoru problema bee. Sistema irigasaun Maliana 1 la funsiona ka  kotu totál halo bee sai menus, no situasaun ne’e limita kapasidade atu kuda ai-manas iha área boot. Tanba antes  ne’e  sira kuda  ai-manas to’o hektare ida hanesan  ne’e.

Maibé agora Lurdes no nia primo kuda ai-manas de’it iha rai ho luan besik hektare ida. Iha tempu balun, sira tenki uza rai ba kuda hare. Hafoin hare koleita hotu, foin sira bele prepara fali rai atu kuda ai-manas.

“Iha ne’e ami halo natar, depois  koleita tiha hare ami kontinua  fali Kuda ai-manas, uluk ne’e bele to’o hektar ida hanesan  ne’e  maibé  agora la to’o tanba bee maka menus liu, maibé irigasaun Maliana 1 ne’e di’ak  sira bele produs barak tan,” Lurdes dehan.

Lurdes hateten katak to’o agora nia seidauk hetan apoiu espesífiku hosi instituisaun ruma. Sira kontinua depende ba esforsu rasik no merkadu lokal atu fa’an sira nia produtu.

Preokupasaun hanesan mos hato’o hosi agrikultór Manuel Gilberto.  Agrikultór sira iha vontade atu aumenta produsaun ai-manas, maibé falta bee no folin merkadu sai obstákulu boot.

“Problema primeiru mak bee hosi bulobu maran, ne’ebé halo ami labele kuda ai-manas ho kuantidade boot. Problema daruak mak bainhira ami kuda ai-manas barak atu fa’an iha merkadu, kompradór sira dehan katak sira la sosa ami nia produtu tanba ai-manas ne’ebé mai hosi fronteira Indonézia fa’an ho folin baratu liu,” Manuel Gilberto hateten.

Tuir Manuel, iha tempu uluk balde ki’ik ai-manas bele fa’an ho US$3, enkuantu agora kompradór sira balun prefere sosa ai-manas hosi fronteira ho folin besik US$2. Importasaun hosi fronteira ne’ebé liuhusi dalan legal no selu impostu ba Estadu la’ós problema ba agrikultór. Problema mak importasaun ne’ebé suspeitu liuhusi dalan ilegal, tanba bele halo produtu lokal la konsege kompeti iha merkadu.

Manuel mós klarifika katak nia rasik la haree diretamente prosesu importasaun illegal. Maibé, nia hateten husi fali  kompradór sira mak informa ba agrikultór kona-ba preferénsia sosa produtu hosi fronteira tanba folin baratu.

Maibe nia mos dehan, Ai-manas ne’ebé sira kuda la mosu derepente. Iha prosesu naruk antes fini ida sai produtu ne’ebé bele fa’an iha merkadu. Agrikultór sira tenki prepara fini, hasai musan, habai no rai fini to’o fulan lima molok kuda fali.

Depois kuda, sira hein to’o tempu koleita. Normalmente, koleita hahú iha fulan sia. Iha koleita dahuluk, sira bele hetan balde metan ki’ik to’o 10, no iha koleita tuirmai, produsaun bele aumenta.

Maibé, valor hosi produsaun ne’e depende maka’as ba folin iha merkadu. Iha tinan rua liubá, balde metan ki’ik ida bele fa’an entre US$5 to’o US$7. Iha tinan 2025, rendimentu hosi koleita ai-manas sira hetan hamutuk besik US$1.000.

Tinan ida ne’e sira seidauk halo koleita, maibé preokupasaun kona-ba folin no falta bee nafatin sira sira nia Preokupasaun. Manuel haktuir atividade kuda ai-manas ne’e inisiativa rasik hosi agrikultór sira, la iha apoiu direta hosi Governu ka instituisaun relevante sira.

Agrikultór Sira husu atu Ametin  Kontrolu Iha Fronteira

Agrikultór sira husu Governu atu hametin kontrolu iha fronteira, liuliu ba produtu agríkola importadu ne’ebé tama hosi rai liur, tanba bele aumenta kompetisaun ho produtu lokal no afeta rendimentu agrikultór sira iha rai laran.

Agrikultora Lurdes,  husu ba Governu atu hametin kontrolu iha fronteira no foti medida apropriada kontra importasaun illegal ai-manas. La’ós atu taka importasaun hotu, maibé atu garante katak produtu ne’ebé tama mai Timor-Leste tuir dalan legal no la prejudika agrikultór lokal iha merkadu.

“Ami husu atu kontrola didi’ak iha fronteira, atu nune’e  produtu importasaun labele tama illegal hodi kompete  fali ami nia Produtu lokál iha merkadu,”Lurdes hatete.

Nune’e  mós Agrikultór Manuel Gilberto, dehan, Agrikultór sira,  hato’o ona preokupasaun ba autoridade lokál, inklui liuhusi proposta ne’ebé lori to’o UPF Butugede, maibé to’o agora seidauk hetan resposta konkretu.

“Ami halo ona karta iha tinan kotuk lori ba ona iha Unidade Polísia Fronteira atu haree produtu sira tama ilegál maibé ita haree produtu nasaun viziñu sira tama nafatin, tanba husu atu kontrola didi’ak Fronteira ne’e,” nia dehan.

Enterantu Autoridade Suku Ritabou, Maximiano do Santos Araujo, mós konfirma katak movimentu sasán ne’ebé suspeitu liuhusi fronteira sai preokupasaun ba to’os na’in no komunidade.

Maximiano hateten, produtór lokál sira investe tempu, servisu no osan atu produs produsaun. Maibé, bainhira produtu hosi liur tama mai liuhusi dalan illegal no fa’an ho folin ki’ik, produsaun lokal sira hetan difikuldade atu kompetie iha merkadu.

Problema ne’e bele hamenus motivasaun no vontade komunidade atu kontinua halo agrikultura. Nia mós konsidera  parte seguransa no entidade responsavel ba fronteira iha papel importante atu kontrola movimentu ema no sasán ne’ebé tama no sai.

Kona-ba preokupasaun agrikultura sira, ha’u mós labele halo buat ida maibé,  Autoridade seguransa sira iha fronteira maka bele responsavel atu asegura  ema sira ne’ebé tama sai no lori produtu tama mai ne’e,” dehan Autoridade Suku Ritabou Maximiano.

Iha kazu balun, autoridade konsege deteta no kaptura transasaun ka importasaun ilegal. Maibé, iha mós movimentu balun ne’ebé la konsege deteta, liuliu bainhira ema uza dalan seluk atu tama no sai.

Maibé  hanesan Autoridade  Suku sei kontinua  kolabora ho parte  relevante sira, atu kontrola atividade illegal sira ne’ebé kontinua tama mai iha teritoriu Timor-Leste ne’e.

PAM Bobonaro Laiha kompeténsia Bandu Produtu  Importadu, Maibé  Nia  Husu Governu Sentral Kria Regras

Prezidente Autoridade Munisípál Bobonaro (PAMB), Paulo Moniz Maia, hateten, Autoridade Munisípál laiha kompeténsia atu bandu nasaun Viziñu Indonesia lori produtu importadu tama iha merkadu Timor-Leste, tanba país adopta sistema merkadu livre. Maibé, sei husu Governu Sentral atu konsidera kria regras apropriadu hodi bele ajuda no fó espasu ba produtu lokál, hanesan ai-manas, atu bele kompete ho produtu importadu iha merkadu.

“Agora ita atu bandu ema ne’e, ha’u laiha kompeténsia atu bandu maibé ha’u fó hanoin ba Governu Sentral atu nune’e  bele halo regras  ida, mas tenke muda lei merkadu  livre  ne’e lai, se ita nia merkadu livre ne’e iha nafatin ita labele muda,” nia dehan.

Tanba  Timor-Leste iha sistema merkadu livre, nune’e komérsiu entre produtu lokál no produtu importadu sei kontinua iha kompetisaun. Tuir nia, situasaun ne’e halo produsór lokál presiza hasoru kompetisaun ho produtu mai hosi rai li’ur. Tanba lei la bandu ema atu tama iha merkadu. Tanba ne’e, Governu la bele simplesmente bandu produtu importadu atu tama iha merkadu nasional, se laiha mudansa ba regra ka lei ne’ebé vigora.

“Ita nia lei ida ne’e demokrátiku, merkadu livre. Se ema bele halo komérsiu, bele fa’an no bele sosa, ne’e mak ita nia lei hatene hanesan. Ita bele dehan ema labele tama, maibé ema mós bele dehan ita nia lei nunka bandu sira tama, tanba ne’e ema tama,” hateten Paulo Moniz Maia.

Nia esplika katak kompetisaun iha merkadu bele halo konsumidór hili produtu ho folin ne’ebé baratu liu. Se produtu lokál fa’an ho folin aas, enkuantu produtu importadu iha folin baratu, konsumidór sei iha tendénsia atu hili produtu ne’ebé folin menus.

“Se iha kompetisaun, ita fa’an karun, ema sosa ida baratu. Se ita produs barak, produtu lokál hanesan ai-manas no seluk, ita bele fa’an baratu. Agora ita produs ki’ik de’it, ita fa’an halo karun, ema tenke buka ida ne’ebé baratu atu sosa. Laiha ema iha mundu buka sasán ne’ebé karun liu,” nia hateten.

Tanba situasaun ne’e, Paulo Moniz Maia hateten katak nia la iha kompeténsia atu bandu diretamente produtu importadu ka ema ne’ebé tama iha merkadu. Maibé, nia fó hanoin ba Governu Sentral atu haree possibilidade hodi kria regras ne’ebé bele proteje no fó espasu ba produsór lokál atu kompetie iha merkadu.

Nia subliña, se Governu hakarak limita ka kontrola entrada produtu importadu, tenke haree uluk ba aspetu legál, liuliu tanba Timor-Leste adopta sistema merkadu livre. Mudansa ba politika ka regra merkadu presiza konsidera ho kuidadu atu la kontra prinsípiu merkadu livre ne’ebé eziste.

Jornalista: David da Costa

Lansamentu ba prosesu konstrusaun fatin dignu ba saudozu Sebastião Gomes Iha Santa Cruz
Prev Post Lansamentu ba prosesu konstrusaun fatin dignu ba saudozu Sebastião Gomes Iha Santa Cruz
Irigasaun Maliana 1 La Funsiona Fulan Rua, Ikan Mate To’o 5 Kilo Kada Loron
Next Post Irigasaun Maliana 1 La Funsiona Fulan Rua, Ikan Mate To’o 5 Kilo Kada Loron