Bobonaro, 03 Outubru 2026 (Iklik.Info) —Sistema Irigasaun iha Maliana 1 lafunsiona durante fulan rua ona, afeta diretamente atividade hakiak ikan iha grupu Assosiasaun Leosibel, Ritabou, Maliana. Kondisaun ne’e kauza kolam sira maran no ikan mate to’o kilo lima kada loron, nune’e Assosiasaun Leosibel husu Governu, liuliu Direksaun Nasionál Irigasaun, atu aselera solusaun ba problema bee ne’ebé ameasa sustentabilidade atividade ekonomia jovem sira nian.
Reprezentante Xefe Grupu Assosiasaun Leosibel, Agostu Caetano Barreto de Jesus, hato’o katak problema ne’ebe sira hasoru maka bee, ida ne’e sai preokupasaun boot ba sira, tanba durante fulan Agostu to’o Setembru 2026, bee hosi sistema irigasaun iha Maliana 1 la mai, ne’ebé afeta diretamente atividade hakiak ikan iha kolam sira no kauza ikan mate.
Nia esplika, antes seidauk problema ho bee ne’e, atividade hakiak ikan iha Assosiasaun Leosibel la’o di’ak, tanba irigasaun bee hosi mota kontinua tama ba kolam sira. Maibé, bainhira bee la mai durante fualn rua kolam lima ne’ebe hakiak ikan iha laran ne’e sai maran no ikan sira mate tanba falta bee no oksijéniu. Asosiasaun sira koko hodi uza oksijéniu listrik ba tanke tolu maibé labele no ikan kontinua mate.
“Kuaze fulan rua ona bee la mai, ne’e mak fó impaktu boot ba ami nia ikan, no kada loron ikan bele mate to’o kilo lima hanesan ne’e. Maibé durante ne’e, bee mai ho di’ak, ami nia ikan la mate, tanba ami bele troka bee no aumenta bee iha kolam, mas bee la mai ona ami uza oksijéniu listrik liga ba iha bee tanke, mas ikan mate nafatin,” Agostu Caetano Barreto de Jesus hateten ba Jornalista sira iha Ritabou Maliana, Kuarta 30/09.
Nia hatutan, Assosiasaun Leosibel hakiak ikan ho kapasidade kolam sira ne’ebé bele simu bee to’o litru 10.000. Maibé, tanba falta bee durante kuaze fulan rua, ikan mate to’o kuaze porsentu lima, ho impaktu ne’ebé boot liu iha fulan ida ne’e.
“Kona-ba merkadu, ami la faan iha merkadu maibé ami faan de’it iha fatin ne’e. Tanba durante ne’e ami nia konsumidór barak mai diretamente sosa ikan iha fatin hakiak, ho folin $5,00 kada kilo ida,” dehan Agostu.
Tuir nia, rendimentu ne’ebé hetan hosi fa’an ikan la’ós atu gasta ba nesesidade pesoál, maibé uza fila-fali ba dezenvolvimentu assosiasaun, inklui sosa hahán ikan ne’ebé folin karun no halo reabilitasaun ba kolam hakiak ikan.
Nia mós esplika katak, membru sira servisu ho baze voluntáriu no la simu saláriu, tanba sira iha kompromisu hamutuk atu dezenvolve assosiasaun ne’e no garante nia sustentabilidade. Osan ne’ebé assosiasaun hetan, balun uza atu sosa hahán ikan no balun seluk uza atu halo reabilitasaun ba kolam.
Relasiona ho problema falta bee, Agostu Caetano hato’o rekomendasaun ba Governu, liuliu Direksaun Nasionál Irigasaun, iha Ministériu Agrikultura no Peskas, atu fó atensaun no aselera projetu irigasaun sira ne’ebé bele garante fornesimentu bee ba komunidade no atividade produsaun ho di’ak.
Nia konsidera katak, problema falta bee ne’e presiza hetan solusaun tanba la’ós de’it afeta atividade hakiak ikan, maibé mós bele fó impaktu ba komunidade sira ne’ebé depende ba bee ba sira nia moris loroloron.
Agostu Caetano mós husu atu iha advokasia hodi lori realidade ne’ebé Assosiasaun Leosibel hasoru ba autoridade sira, atu nune’e sira bele komprende situasaun no buka solusaun adekuada ba problema falta bee ne’ebé afeta atividade ekonomia joven sira nian.
Entretantu Assosiasaun Leosibel harii iha 26 Juñu 2025 ho inisiativa joven sira ne’ebé hakarak dezenvolve sira nia kriatividade no kria oportunidade ekonomia liuhusi atividade hakiak ikan, la’ós hein de’it apoiu hosi Governu.
Maski hasoru limitasaun iha apoiu, Assosiasaun Leosibel hetan ona apoiu hosi Ministériu Juventude, Desportu, Arte no Kultura (MJDAC) liu husi Centru Juventude Bobonaro, ONG Ba Futuru no instituisaun seluk ne’ebé kontribui ba dezenvolvimentu atividade assosiasaun nian.
Autoridade Suku Ritabou Maliana, Maximiano M. dos Santos de Araújo, hateten, bainhira prosesu reabilitasaun irigasaun Maliana 1 hahú ne’e, komunidade hetan ona informasaun no avizu atu temporariamente la kuda modo ka hakiak ikan ne’ebé depende ba bee hosi irigasaun ne’e, tanba sistema sei taka durante prosesu reabilitasaun.
“Kuandu atu reabilitasaun ba irigasaun ne’e, ami hetan netik informasaun katak fó avizu ba ita nia to’os nain sira labele kuda modo no hakiak ikan sira ne’ebé uza irigasaun Maliana 1, tanba bee sei taka provisóriu no sei halo reabilitasaun,” hateten Autoridade Suku Ritabou, Maximiano M. dos Santos de Araújo.
Maibé Autoridade Suku Ritabou Maximiano mós dehan katak problema falta bee sai kauza prinsipál ba ikan ne’ebé komunidade hakiak mate hotu, tanba bee la to’o tanba sistema irigasaun Maliana 1 atualmente iha prosesu reabilitasaun.
“Klaru sira nia ikan mate hotu tanba bee la to’o, entaun ikan mate. Bee maran ne’e mai husi irigasaun Maliana 1 ne’ebé agora dadaun kompanhia sira halo hela reabilitasaun, tanba iha tempu udan rai monu no estraga tiha irigasaun,” hateten Maximiano.
Tuir nia, durante prosesu reabilitasaun irigasaun Maliana 1, bee ne’ebé antes fornese ba atividade komunidade nian la konsege kontinua, tanba bee hotu tun ba mota. Kondisaun ne’e fó impaktu ba komunidade, liuliu ba ema sira ne’ebé hakiak ikan no to’os nain sira ne’ebé kuda modo ho uza bee hosi sistema irigasaun ne’e.
Maibé tuir informasaun ne’ebé Autoridade Suku simu, reabilitasaun ba irigasaun Maliana 1 sei finaliza iha fulan ida ne’e, Depois de reabilitasaun remata, bee sei fornese fali ba komunidade, inklui ba ema sira ne’ebé halo atividade hakiak ikan no to’os nain sira ne’ebé depende ba sistema irigasaun ne’e.
Leosibel Bele Hetan Apoiu Ikan Oan Fali, Centru Juventude Bobonaro Husu Inisiativa Grupu
Diretór Ezekutivu Centru Juventude Munisípiu Bobonaro, Alcino Lopes, hateten, Kona-ba fornesimentu ikan oan ba grupu Asosiasaun Leosibel, ida ne’e depende ba inisiativa hosi grupu rasik atu ko’alia ho Centru Juventude no autoridade Munisípiu Bobonaro, liuliu entidade ne’ebé iha responsabilidade ba área peskas.
Nia subliña, liuhosi proposta ne’ebé grupu prepara, Centru Juventude Bobonaro bele ajuda husu apoiu hosi autoridade relevante atu grupu Leosibel bele hetan ikan oan fali no hatama ba kolam sira ne’ebé agora mamuk tanba ikan mate hotu.
“Atu suplay fali ikan oan ba grupu Asosiasaun Leosibel ne’e depende fali ba grupu. Sira mai ko’alia ho sentru no autoridade Munisípiu, liuliu ba área peskas nian. Karik bele liuhosi proposta balun, sira bele husu apoiu ikan atu bele hatama fali ba sira nia kolam ne’ebé mamuk,” hateten Alcino Lopes.
Maibé Alcino mós hato’o nia tristeza kona-ba ikan nila ne’ebé hakiak hosi grupu Asosiasaun Leosibel mate hotu ne’e, ne’ebé konsidera nu’udar rezultadu hosi problema iha sistema irigasaun Maliana 1 ne’e maka iha tempu udan estraga tiha ne’e. Bainhira haree situasaun ne’e, sente triste tanba ikan sira ne’ebé joven kreativu sira hakiak mate hotu. problema ne’e la’ós tanba falta planeamentu hosi grupu, maibé tanba kondisaun irigasaun ne’ebé aat.
“Hanesan hodi bainrua ita ba haree, ita triste uituan tanba ikan sira ne’ebé joven kreativu hakiak mate hotu. Ida ne’e la’ós planeia husi grupu, maibé ida ne’e tanba irigasaun maka aat. Tanba ne’e, hakarak ka lakohi, tenke hadia duni,” hateten Alcino.
Nia hateten tan katak, problema irigasaun ne’e importante tebes ba povu agrikultór iha Munisípiu Bobonaro. Tanba ne’e, nia husu atu iha esforsu imediatu hodi rehabilita sistema irigasaun Maliana 1 ne’e, no se bele, uza períodu fulan tolu atu halo rehabilitasaun, para bele fornese fali bee hodi grupu no agrikultór sira kontinua fali atividade agrikultura no atividade seluk.
Nune’e mós, Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro, Paulo Moniz Maia, hateten, ikan nila ne’ebé hakiak hosi komunidade ka grupu balun bele iha relasaun ho falta hahan, falta bee, ka kondisaun bee ne’ebé la di’ak. Maibé, Autoridade Munisípiu seidauk bele konklui ho klaru kona-ba kauza prinsipál ne’ebé halo ikan sira mate.
“Maibé impaktu ida ne’e ha’u la hatene. Se bee iha maka ikan mate, signifika buat ruma la di’ak iha ne’ebá,” nia hateten.
Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro, Paulo mós rekonhese katak iha situasaun ne’ebé bee la to’o ba fatin hakiak ikan. tanba bee la to’o, Autoridade Munisípiu sei buka dalan atu rezolve problema ne’e neneik, tuir kapasidade no koordenasaun ne’ebé iha.
“Ha’u labele hateten to’o iha ne’ebá tanba sa maka ikan ne’e mate. Se ikan mate tanba rai maran, bee laiha. Se bee maka laiha ida ne’e ha’u rekoñese bee la to’o duni. Oinsá maka ha’u rezolve ida ne’e neneik,” nia hateten.
Nia hateten katak, hanesan ema umanu, nia labele halo milagre atu bee derepente iha fali. Maibé, hanesan Autoridade Munisípiu sei buka mekanizmu atu koordena ho Bee Timor-Leste, E.P. (BTL, E.P.) Munisípiu Bobonaro, atu buka solusaun ba problema bee ne’ebé komunidade no Asosiasaun grupu sira hasoru.
“Hanesan ema umanu ha’u labele halo milagre ida, bee ne’e derepente iha fali ne’ebá para ikan sira ne’e moris fali. Ha’u nunka hanoin ida ne’e, maibé ha’u sei tenta oinsá kordena didi’ak ho BTL, E.P. Munisípiu Bobonaro nian, nune’e nia bele relata ha’u-nia hanoin ne’e ba nasionál,” hateten Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro.
Reportajen: David da Costa