Dili, 02 Outubro de 2026 (I-klik.Info)- Ministériu Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál (MACLN), hamutuk ho Komite 12 de Novembru, ho reprezentante familia no sobrevivente sira, no movimentu rezisténsia Timor-Leste, halo Preparasaun ona ba prosesu konstrusaun fatin dignu ba saudozu Sebastião Gomes. Objetivu halo mudansa ba fatin saudozu Sebastião nia, sei sai simbolu ida-ne’ebe ajuda jerasaun foun komprende istória luta ba rezisténsia no sakrifísiu ba independénsia Timor nian.
Prezidente Komite 12 de Novembro, Gregorio Saldanha hateten, Primeiru agradese ba MACLN tanba antes ne’e ko’alia verbal deit maibe too tempu ami halo akordu eskritu no fo fiar ba Komite 12 de novembru atu organiza mudansa ba restu mortais saudozu Sebastião Gomes iha fatin ne’ebe dignu liu. Maluk balun la konkorda bainhira halo mudansa ida-ne’e maibe ita iha esperensia lubuk ba fatin mate iha motael no hakoi iha santa cruz no halo mudansa mos iha santa Cruz nafatin.
“Muda ne’e importante tanba nia hamrik iha oin, tanba ministru sempre ko’alia tanbasa ita Timor ne’e as’wain naran boot iha fali kotuk, realmente dau-daun ita rasik ou bainaka sira atu vizita saudozu Sebastião Gomes ne’e dala-ruma ita la ba karik, tanba dalan dook no dala-ruma vizita liu ba tau lilin no ai-funan ruma tau deit iha Max Sthal no cruz boot, Hau hanoin la sala bainhira ita fo onra no dignidade saudozu tau iha oin.” Dehan Prezidente Komite 12 de novembru Gregorio Saldanha ba jornalista sira, hafoin lansamentu ba fatuk dahuluk ba servisu mudansa no restruturasaun rate saudozu Sebastião Gomes, iha Cemitério Santa Cruz, sexta-feira, 02/10.
Tanba momentu ne’eba ita-hotu preokupadu no prontu atu ba mate tanba deit hadomi saudozu Sebastião Gomes, momentu bainhira ita-rona saudozu mate no ita rona lian iha motor leten.
“Momentu ne’eba ita hamutuk iha motael maibe Pe. Mario Belo tula hau sai tiha, maun Jose Manuel, Pe. Domingos Maubere mak tula sai, no kolega sira seluk mak hela ne’eba depois saudozu Sebastião mate iha motael.” Nia dehan.
Momentu kalan ne’eba ema hotu hakfodak, loron ita organiza malu, situasaun iha momentu ne’eba lori ita atu ba mate tan, tanba domin saudozu Sebastião nian, hanesan momentu importante ida ba Timor-Leste nia interese, momentu ne’eba nia luta ba Timor-Leste nia interese laos individu, maibe momentu ne’eba Sebastião mate ba Timor-Leste. Tanba ne’e mak valor no interese boot liu saudozu Sebastião asume no ita prontu atu mate tan, maluk sira rekorda no maluk balun mate tan liga ho santa cruz.
“Kazu protestu hasoru Indonézia sira bainhira Kombatente mate iha igreja laran, ita sempre hateten se iha igreja laran inimigu oho ema, iha fatin seluk sei oho ema avontade liu. Iha Timor igreja lulik maibé sira brani oho sira nia an no virajen istorika, entaun ita aproveita protesta no prosesu sei mai, tanba ida-ne’e mak valor Sebastião nian labele husik leet deit, tempu ne’e lao tenki iha rekoñesimentu hosi estadu.” Nia dehan.
“Tanba ida-ne’e mak ohin ita mai halo primeira lansamentu ba fatuk dahuluk ba konstrusaun kampa ba saudozu Sebastião Gomes nia. Momentu 14 de agustu ami asina kontratu ho governu ami kontaktu ba familia halo komunikasaun no konsulta ba malu too desizaun final.” Nia dehan.
Nia dehan, depois sira konsulta ho CNA lei fo dalan katak prazu badak demais entaun loron 31 dezembru obra ne’e tenki hotu antes. Nune’e ita garante katak obra ne’e kualidade sei lao ho diak. Nune’e 28 de Outubro ita sei halo ajenda sai hosi rate agora no tau provizoriamente iha kapela hodi reza ba nia no bainhira konstrusaun remata ita hatama fali, antes loron 12 de novembru ita bele halo inagurasaun.
Iha fatin hanesan, Ministériu Asunto Combatentes Lbertasaun Nasionál (MACLN), Gil Da Costa Monteiro ” Oan Soru” hateten momentu memorial 12 de novembru ne’e kleur ona kompaiña halo abertura ba konstrusaun asina kontratu refere iha 2021, maibe iha prosesu kleur ida-ne’e fo hela vantajen ba Ministériu no Komite 12 de novembru no familia hamutuk oinsá tetu tanba prosesu kleur nune’e ita analiza diak.
“Ita analiza diak ikus mai muda saudozu Sebastião Gomes nia restu mortais mai tiha iha oin ne’e vantajen ona, maibe la signifika para momentu ne’eba enkontru ho Prezidente Komite 12 de novembru momentu ne’eba ami enkontru katak, se ita sobu rate ne’e ita kria problema barak tanba Timor iha kultura, entaun diakliu ita muda saudozu Sebastião mai iha oin, ho razaun familia ka ema rezisténsia mai halo presta omenajen ruma karik fasil iha oin kedas.” Dehan Ministru MACLN.
Ida-ne’e sei halo ba estatua nune’e sei ba rezolve ho fundu infraestrutura tanba orsamentu hosi fundu infraestrutura, maibe ida dau-daun ne’e liuhosi Ministériu akordu ho Komite 12 de novembru nune’e sira halo akordu ida nune’e sira orienta direitamente ba saudozu Sebastião Gomes nia restu mortais mai iha oin.
“Heroi ida-ne’ebe mak atu valoriza ne’e tenki valoriza duni, por ezemplu akontesimentu 12 de novembru, se la mosu 28 de Outubro iha motael, dala-ruma 12 de novembru mos laiha karik, entaun akontesimentu iha momentu ne’eba hanesan provokasaun foinsa’e sira katak ita nia maluk nain ida ko’alia konaba ukun rasik an, nia monu ona ita tenki halo asaun ruma.”
Nia dehan, entaun ida-ne’e mak provoka 12 de novembru akontese iha fatin ida-ne’e, signifika odamatan loke ba 12 de novembru hahu hosi 28 de Outubro. Nune’e atu muda saudozu Sebastião Gomes nia restu mortais muda mai iha oin ne’e sente pozitivu tebes, nune’e publiku bele sente katak valorizasaun ne’e pertense duni.
“Preservasaun akontesimentu ne’e iha santa cruz nune’e mak ita memoriza buat sira ne’e atu tau estatua ka muda saudozu mai iha oin, la signifika mate sira ne’ebe hakoi iha santa cruz ne’e hanesan deit ne’e lae, tanba memoriza saudozu Sebastião nia mate mai hakoi iha ne’e akontese 12 de novembru. Nune’e mak ministru ezize ba ema hotu katak, ema ida ho istória ida, maibe tenki hakerek, se lae ita borong buat hotu hanesan deit.” Nia konklui.
Rekomenda ba Timor oan, inan-aman veteranu sira hotu hakerek istória barak no konta istória barak ba jerasaun foinsa’e sira hodi nune’e jerasaun labele kiak ba istória Timor nian. Maibe tenki konta istória ne’ebe loos nune’e jerasaun sira bele konserva iha futuru.
Jornalista Umbelina dos Reis
