Díli, 02 Outubru 2026 (Iklik.Info)— Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), autoriza fali ona dosente Miguel Soares, ne’ebé antes hetan suspensaun hosi Komisaun Funsaun Públika (KFP) tanba kazu ne’ebé relasiona ho alegasaun asédiu seksuál, agora fila fali ba atividade hanorin. Retornu dosente ne’e halo estudante balun sente la seguru no husu atu iha klaridade kona-ba medida ne’ebé instituisaun kompetente foti durante prosesu aprendizajen.
Estudante Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), ho inisiál JM hateten, tuir informasaun ne’ebé nia hetan husi fontes públika no Senado estudante, suspensaun ba dosente Miguel Soares durante loron 90. Maibé, estudante ne’e la hatene klaru se retornu dosente ba atividade hanorin iha loron ne’e hetan ona autorizasaun husi entidade kompetente ka lae.
“Ami sente katak bainhira nia fila mai hanorin, ami la sente seguru, tanba kolega feto barak bele sai vítima tan husi aktu sira ne’ebé alegadamente nia halo durante ne’e. Aktu sira ne’e la’ós halo subar, maibé akontese direta iha oin estudante barak,” dehan estudante JM ba jornalista Iklik News, Sexta 25/09.
Nia kontinua hateten, estudante sira iha preokupasaun tanba, tuir alegasaun sira ne’ebé estudante sira relata, dosente Miguel Soares ne’e dala barak komete aktu ne’ebé la apropriadu hasoru estudante feto sira, liuliu bainhira estudante sira ba halo orientasaun ka bimbing.
Nia mós afirma katak bainhira dosente Miguel ne’e servisu hanesan diretór iha Departamentu Nutrisaun Detetika, iha alegasaun kona-ba liafuan ka hahalok balun ne’ebé estudante feto sira konsidera la apropriadu no la fó konfortu ba sira.
Estudante ne’e hateten katak, maski Universidade hatudu suspensaun ba dosente ne’e, parte Fakuldade seidauk fó informasaun klaru ba estudante sira kona-ba asaun ka mekanizmu ne’ebé universidade halo relasiona ho alegasaun asédiu seksuál ne’ebé envolve dosente Miguel ne’e.
“Intinya, seidauk iha mekanizmu ne’ebé klaru no transparente husi parte Fakuldade ba estudante sira. Bainhira Senado sira lori keixa, estudante sira mos seidauk hatene prosesu ne’ebé mak halo no oinsá universidade trata kazu ne’e,” Nia dehan.
Estudantes mos husu atu investigasaun ne’ebé halo husi UNTL garante konfidensialidade durante prosesu, no fó protesaun ba estudante sira ne’ebé relata ka alegadamente sai vítima.
Estudante Juvinal preokupa katak retornu dosente ne’ebé uluk hetan suspensaun bele halo estudante sira sente ameasadu ka la seguru, liuliu estudante feto sira ne’ebé alegadamente vítima husi hahalok ne’ebé relata ona.
“Preokupasaun ami mak bainhira dosente ne’e fila mai hanorin, bele iha amiasa ka presáun ba estudante sira, liuliu ba sira ne’ebé alegadamente sai vítima, no ida ne’e bele halo estudante sira la sente komfortável,” Nia hateten.
Iha nia pozisaun, JM konsidera katak, se alegasaun sira ne’e konfirma liuhusi prosesu investigasaun, Universidade presiza konsidera medida apropriada, inklui transfere ka hasai dosente ne’e husi universidade, atu prevene posibilidade iha vítima foun sira iha futuru.
Nune’e mós, Diretora Escola Superior Tecnologia da Saúde (DESTS-UNTL), Hendriqueta da Silva, hateten, kazu ne’ebé envolve dosente Miguel Soares, ne’e kazu universidade nian, tanba kazu ne’e antes ona lori ba Komisáriu Funsaun Públika (KFP), no KFP haruka fila-fali ba Reitór Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL).
Tanba ne’e, nia sujere kona-ba asuntu reintegrasaun dosente Miguel Soares bele husu ba Administradór Jerál UNTL, Profesór José Dionesio Ximenes ne’ebé iha responsabilidade kona-ba atividade hotu-hotu administrasaun jerál iha UNTL nia maka haree. Tanba ne’e Administradór Jerál mak bele esplika oinsá dosente Miguel Soares ba KFP no tanba sa agora dosente ne’e fila fali no reintegra ona iha fatin servisu.
“Maibé ha’u sujere bele ba de’it iha Administradór Jerál UNTL, ne’ebé nia administrasaun jerál ba hotu-hotu iha UNTL nia laran. Nia maka dehan oinsá maka dosente Miguel Soares ne’e ba KFP, depois agora mai fali ona fatin, reintegra fila-fali,” hateten Hendriqueta.
Tanba ne’e, agora kazu reintegra fila-fali ne’e, tanba sa kazu iha tiha sira reintegra fila-fali ne’e, bele husu ba Administradór Jerál UNTL. Maibé antes ne’e dosente Miguel Soares mos dehan nia hanorin dala rua ona, maibé nia la hasoru no la iha evidénsia kona-ba ida ne’e. Maibé, tuir informasaun ne’ebé nia hetan, dosente ne’e tama ona dala rua no karta reintegrasaun mós mai ona.
“Nia (Miguel Soares) dehan mai ha’u nia hanorin dala rua, soke ha’u la hasoru, ha’u laiha evidénsia. Maibé ko’alia dehan tama dala rua ona no nia karta kembalian mai ona, ne’ebé semestre rua ne’e nia hanorin ona iha semana kotuk bá,” hateten Hendriqueta.
Nia dehan, departamentu ne’e hanesan tékniku ida, kazu ne’e husi Departamentu maka ba, maibé kazu ne’e iha tiha nível altu, kazu ne’e Parlamentu Nasionál mos ko’alia no to’o ona iha KFP.
“Agora mekanismu reintegra ami hanesan simu de’it, agora dezisaun tanba sa maka mai fali ne’e Administradór Jerál UNTL maka hateten “ nia afirma.
Tanba ne’e atu hetan klaridade kona-ba asuntu ne’ebé estudante sira preokupa, di’ak liu husu diretamente ba Administradór Jerál Universidade nian. Maibé, Administradór Jerál UNTL hateten katak asuntu ne’e bele ko’alia ho diretór sira maka bele mai fali hodi ko’alia.
Entertantu iha kazu reintegra dosente Miguel Soares ne’e, jornalista Iklik news iha kuarta 30 Setembru 2026 ba konfirma ho Administradór Jerál UNTL nian fatin, maibé staff iha ne’ebá dehan Administradór Jerál UNTL laiha fatin, ne’ebé staff sira husu de’it rai hela númeru kontaktu, depois mai maka kontaktu fali, maibé hein loron ida liu laiha kontaktu.
Tanba ne’e ohin jornalista Iklik news ba tan fali dala ida hidi konfirma iha Administradór Jerál UNTL nian fatin atu husu asuntu dosente Miguel Soares ne’ebé fila fali ba hanorin ne’e, maibé staff sira dehan Administradór Jerál UNTL seidauk bele ko’alia kona-ba ida ne’e, maibé bainhira sira hakarak ona ko’alia maka foin kontaktu fali jornalista hodi bele entervista.
KFP Deklara Miguel Soares Kulpadu ba Asédiu Seksuál
Karta publikasaun Komisaun Funsaun Públika (KFP), iha loron 26 fulan-Marsu 2026, liuhosi Desizaun Nú. 107/2026/CFP, konsidera Miguel Soares (7032-7), funsionáriu públiku no profesór iha Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL), kulpadu tanba komete asédiu seksuál.
Desizaun ne’e bazeia ba prosesu dixiplinár administrativu ne’ebé hahú hosi Despaxu Nú. 15587/2025/CFP, loron 26 fulan-Setembru, hasoru Miguel Soares.
Tuir dokumentu KFP, parte investigadu ne’e hetan akuzasaun ba komete asédiu seksuál, no faktu sira ne’ebé deskobre hosi investigadór prosesu nian hatudu evidénsia kona-ba alegasaun ne’e, tuir Relatóriu Nú. 03/RL/SCFP/DNEDPA/1/2026.
Iha karta ne’e hateten, iha evidénsia katak Miguel Soares maka profesór ida iha UNTL no deliberadamente halo asédiu seksuál liuhosi mensajen WhatsApp ba estudante ida ne’ebé identifika nu’udar vítima. Mensajen ne’e, tuir dokumentu KFP, iha kontéudu eskrita ho konotasaun seksuál ba vítima.
Iha loron 12 fulan-Agostu 2025, Konsellu Dixiplinár UNTL nian halo enkontru ho partisipasaun hosi ninia membru sira no, ho unanimidade, rezolve atu rekomenda ba Reitór UNTL suspende Profesór Miguel Soares hosi ninia kargu jestaun. Konsellu ne’e mós propoin atu kontinua prosesu dixiplinár iha Komisaun Funsaun Públika nia oin, tanba iha prova kona-ba prátika hahalok seksuál.
Dokumentu KFP mós hateten, iha evidénsia ofendór hatudu dezobediénsia ba norma esensiál sira ne’ebé regula servisu, inklui Matadalan Komisaun Funsaun Públika No. 12/2017, kona-ba prevensaun no kombate asédiu seksuál iha Funsaun Públika.
Komisaun Funsaun Públika konsidera katak prátika sira hosi parte investigadu ne’ebé temi ona hatudu violasaun ba devér no bandu jerál no espesiál sira ne’ebé define iha Estatutu Funsionáriu Públiku sira nian.
Tuir Matadalan No. 12/2017 kona-ba definisaun asédiu seksuál, pontu b), asédiu seksuál inklui ofensiva verbál, la’os verbál ka fíziku, hanesan kona ka halo komentáriu sujetivu, komentáriu ho natureza seksuál, hatudu pornografia, ka solisita favor seksuál.
Iha dokumentu ne’e, Komisaun Funsaun Públika hateten, nia responsabilidade atu hahú, hala’o no deside prosedimentu dixiplinár no aplika pena respetiva, tuir pontu “h” númeru 1, Artigu 5 hosi Lei Nú. 7/2009, loron 15 fulan-Jullu.
Aleinde ne’e, funsionáriu ka ajente ne’ebé viola sira nia devér, abuza sira nia funsaun, ka prejudika Estadu nia prestíjiu sei hetan sansaun dixiplinár, sein prejuízu ba prosesu kriminál ka sivíl, tuir númeru 1 Artigu 73 hosi Lei Nú. 8/2004, loron 16 fulan-Juñu, ne’ebé aprova Estatutu Funsaun Públika.
KFP mós konsidera katak kualkér aktu, maski ho neglijénsia de’it, ne’ebé funsionáriu públiku ida komete hodi viola devér jerál ka espesiál ruma ne’ebé mosu hosi funsaun ne’ebé nia hala’o, konstitui ofensa dixiplinár, tuir númeru 1 Artigu 75 hosi Estatutu Funsaun Públika.
Dokumentu desizaun ne’e mós hateten katak parte investigadu hetan garantia direitu tomak ba defeza no asesu ba prova hotu-hotu ne’ebé produz hasoru nia.
Responsabilidade atu deside kona-ba prosesu dixiplinár no aplika penalidade respetiva ne’e iha Komisáriu Dixiplinár CFP, liuhosi virtude delegasaun ne’ebé kontein iha Deliberasaun Nú. 345/2023/KFP IV Mandatu, loron 6 fulan-Dezembru.
Desizaun ne’e bazeia mós ba desizaun Komisáriu Dixiplinár KFP iha Enkontru Dixiplinár ba dala 173, ne’ebé realiza iha loron 23 fulan-Marsu 2026.
Tanba konsiderasaun sira ne’e, Komisaun Funsaun Públika, liuhosi Komisáriu Pasta Dixiplinár KFP, deside konsidera Miguel Soares (7032-7) kulpadu tanba komete asédiu seksuál.
KFP mós konsidera katak Miguel Soares viola devér jerál Funsaun Públika nian ne’ebé prevee iha Artigu 40 no devér espesiál ne’ebé prevee iha Artigu 41 hosi Lei Nú. 8/2004, loron 16 fulan-Juñu, kona-ba Estatutu Funsaun Públika.
Ho baze ba desizaun ne’e, Komisaun Funsaun Públika aplika ba Miguel Soares pena suspensaun durante loron 90, tuir Nú 5 Artigu 80 hosi Estatutu Funsaun Públika.
Aleinde pena suspensaun, KFP rekomenda ba Universidade Nasionál Timor-Leste atu suspende parte investigadu nia atividade hanorin no prosede ho nia transferénsia ba funsaun apoiu administrativu iha UNTL.
Reportajen: Ekipa Iklik News