Hakerek nain: Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizadór Independente
Dom José Joaquim Ribeiro nu’udar bispu daruak Dioseze Díli, husi tinan 1967-1977. Bispu José Ribeiro mak troka Bispu dahuluk Dioseze Díli, Dom Jaime Garcia Goulart ne’ebé rezigna-an tanba kondisaun saúde. Dom Martinho da Costa Lopes, Timoroan dahuluk mak troka Dom José Ribeiro tanba rezigna-an.
Hafoin invazaun militár Indonézia iha Díli, iha 7 Dezembru 1975, Dom José Ribeiro halo esforsu fó protesaun ba Timoroan ne’ebé hetan tiru, moris iha terror no ameasa nia laran. Bispu uza ninia karreta hodi tula kanek sira ba ospitál. Nia uza nia batina mutin no tara kruz hodi ba vizita família sira ne’ebé moris iha ameasa militár Indonézia nia laran.
Kontribuisaun Dom Ribeiro ba hametin fiar kristaun, proteje timoroan sira iha situasaun difísil hafoin invazaun, no kontribuisaun ba identidade Timor importante tebes, laiha ema ida mak nega ba aspetu ida ne’e. Maibé, iha prosesu transladasaun restus mortais reprezentasun Dom Ribeiro liga ho periodu 1975-1977 foka loos de’it ba saida mak Dom Ribeiro halo hafoin invazaun Indonézia maibé ninia intervensaun sira antes invazaun sai auzente iha konstrusaun narrativa husi igreja no estadu ho ninia resonánsia iha mídia no husi deklarasaun individu sira.
Igreja Katólika en jerál nu’udar arma prinsipál iha sistema koloniál Portugés. Tuir impériu Portugés nia pontu de vista, partikularmente iha sékulu XX nia laran, igreja nia objetivu iha rua: efeitu ba unifikasaun no promosaun ba patriotizmu (James Dunn, Timor A People Betrayed, 1996). Dom Ribeiro nu’udar bispu ida ne’ebé la afavor ho Revolusaun 25 Abril 1974 iha Portugal no ninia impaktu iha Timor-Leste. Dom Ribeiro nu’udar bispu ida ne’ebé la nakloke ba mudansa polítika ne’ebé akontese iha rai-li’ur no iha rai-laran rasik. Igreja Katólika Portugal en jerál nu’udar instituisaun konservadora. Kompara ho nasaun Europa sira seluk, Portugal la hetan influénsia protestanizmu, tanba ne’e la presiza halo mudansa no nakloke-an. Portugal halo supresaun hasoru influénsia protetanizmu. Iha Portugal de’it nune’e ona sa tan igreja iha Timor-Portugés nia distánsia jeografika ne’ebé dook tebes. Iha Portugal de’it influénsia protestanizmu la to’o, sa tan iha Timor Portugés nu’udar kolónia ida ne’ebé izoladu liu husi influénsi sira husi li’ur.
Igreja Katólika iha Timor Portugés la akompaña no la implementa Konsíliu Vatikanu II ne’ebé promove justisa sosiál nu’udar parte husi evanjelizasaun no Igreja Katólika la’ós dalan úniku ba salvasaun. Ne’e diferente tebes, se ita kompara ho igreja Katólika sira iha Amerika Latina, ne’ebé implementa Konsíliu Vatikanu II relijiozu sira hamutuk ho povu hodi luta hasoru ditadura militár nu’udar parte husi misaun evanjelizasaun.
Bispu ne’ebé moris iha Evora, Portugal, iha 4 Fevereiru 1918, la konkorda ho prosesu deskolonizasaun ne’ebé lidera husi Movimento das Forças Armadas (MFA) tanba nia konsidera nu’udar ideia komunista ninian. Iha prosesu konsulta husi Grupo Coordenadór para a Reformulação Ensino em Timor (GCRET) lidera husi Barbedo Magalhāes, Dom José Ribeiro kontra ideia ba timorizasaun ensinu tanba haree programa ne’e komunista ninian (Barbedo Magalhāes, Descolonização do Ensino em Timor, Um Projeto que a Intervenção Indonesia Matou a Nascença, 1997)).
Iha padre balun, hanesan Bruno Pistocchi no Eduardo Roxo ne’ebé identifika sira-nia an no hamutuk ho povu luta hasoru injustisa sosiál. Padre na’in-rua ne’e abertamente fó sira-nia apoiu ba independénsia Timor-Leste, tanba ne’e fó sira-nia solidariedade ba FRETILIN. Maibé, tanba sira-nia krítikas no envolvimentu iha atividade polítika, Igreja no Governu duni-sai padre Eduardo Roxo husi Timor-Portugés (Nacroma, No.5. Ano I, 16/31 Outubru 1974). Maibé husi sorin seluk, bispu Dom Ribeiro enkoraja relijiozu sira fó apoiu ba UDT. Madre no menina sira ne’ebé hela iha lar Canossiana iha Balide mak suku bandeira no banderola ne’ebé uza iha manifestasaun UDT (Buibere Hamriik Ukun Rasik-An, 2020).
Bainhira golpe no kontra golpe akontese, lideransa FRETILIN husu bispu Ribeiro atu sai mediadór ba konflitu, maibé bispu rejeita hasoru reprezentante husi FRETILIN. Husi sorin seluk, Dom Ribeiro besik liu ho UDT no sempre simu delegasaun husi UDT iha ninia rezidénsia. Iha loron moris FALINTIL iha 20 Agostu 1975, Vise-Prezidente FRETILIN, Nicolau Lobato, husu Dom José Ribeiro atu fó misa iha Quartel Geral iha Taibessi maibé bispu rejeita (Tuir Abílio Araújo nia sasin iha CLTV, 2026).
Iha ferias paskoa iha 1975, bainhira FRETILIN mobiliza estudante sira husi UNETIM ho knaar halibur istória no espresaun kulturál husi povu, tema jenerativa tuir métodu Paulo Freire, edukadór popular husi Brazil, hodi prepara manuál kampaña alfabetizasaun, no sosializa kampaña alfabetizasaun ne’ebé sei lansa iha feriadu boot iha konsellu sira. Maibé, bispu ne’e tanba anti-FRETILIN bolu atividade husi estudante sira iha ferias paskoa nu’udar dalan atu halo povu sai komunista (Julgamos Que Comunicar com o Povo Não Significa Comunizá-Lo, A Voz de Timor, 22 Abril 1975).
Dom Carlos Filipe Ximenes Belo ne’ebé troka Dom Martinho da Costa Lopes iha ninia biografia hateten katak nia la konkorda ho pozisaun Dom Ribeiro ne’ebé kontra FRETILIN iha guerra sivíl (Arnold Kohen, From the Place of the Dead-Bishop Belo and the Struggle for East Timor, 1999). Tuir loloos, Dom Ribeiro hatur nia an nu’udar ema neutru, maibé bispu ne’e foti pozisaun sai anti-FRETILIN, maibé ho UDT, Dom Ribeiro iha relasaun besik tebes.
Bispu Dom José Ribeiro la’ós de’it anti-demokrasia maibé sai mós episentru ida ba kampaña anti-komunizmu kontra FRETILIN. Desde inísiu, iha karta pastoral 25 Janeiru 1975, bispu aviza sarani atu luta kontra komunizmu no bandu atu labele tuir sira. Iha ninia omília apela padre no misionáriu hakarak Timor ida ne’ebé iha progresu, justu, dame no husu povu ne’ebé katóliku rejeita ideia komunista no sosialista sira nian (Rowena Lennox, Fighting Spirit of East Timor, The Life of Martinho da Costa Lopes, 2000). Lahatene bispu ne’e hetan informasaun no influénsia husi ne’ebé, tanba informasaun ne’ebé bispu fó-sai ba públiku dalabarak la loos, hanesan FRETILIN organiza estudantes husi UNETIM ba halibur istória, tema jenerativu no sosializa kampaña alfabetizasaun nu’udar atividade komunizmu nian no bainhira Konflitu entre UDT no FRETILIN intensifika liután, Dom José Ribeiro alegadamente informa ba líder UDT katak komunista sira husi Vietnam Norte iha ona Timor atu treina FRETILIN. Maski informasaun ne’e la loos maibé deklarasaun bispu nian sirkula iha imprensa Indonézia ne’ebé iha militár nia kontrolu (Jill Jolliffe, East Timor: Nationalism and Colonialism, 1978). Governu Indonézia uza informasaun ne’e hodi justifika kampaña anti-komunizmu ba sira-nia intervensaun iha Timor.
Pozisaun ida ne’e kontrariu tebes ho Padre portugés, Leoneto do Rego, ne’ebé halai hamutuk ho populasaun ba ai-laran louva no apoia tebes FRETILIN ninia programa sosial, polítika no ekonomia nu’udar dalan loos ba libertasaun povu ninian (Tres Anos nas Zonas Liebrtadas pelas FRETILIN, Funu, No.1. Ano 1). Padre Leoneto Rego esperiénsia rasik programa revolusionáriu hamutuk ho FRETILIN no hatene katak dalan ida ne’e mak di’ak liu ba libertasaun, la’ós rona de’it propaganda husi ema seluk no lakohi buka hatene kona-ba saida mak FRETILIN halo iha baze hanesan Dom Ribeiro.
Saida mak halo Dom José Ribeiro preokupa liu mak FRETILIN nia advokasia haketak igreja no estadu, ne’ebé sei hapara previleju husi Igreja Katólika iha Timor, tanba ne’e mak Dom Ribeiro fiar katak komunista infiltra ona FRETILIN (Jill Jolliffe, East Timor: Nationalism and Colonialism). Oinsá polítika separasaun entre Igreja no Estadu sai fali ideia komunizmu nian? Nasaun barak mak halo separasaun poder Estadu no Igreja nian maibé la’ós komunista.
Hafoin kontra Golpe, UDT, APODET no ho nia aliadu sira halai ba fronteira husu apoiu Indonézia no governadór Lemos Pires husi ninia administrasaun no halai ba Ataúro, bispu Dom José Ribeiro espera Indonézia bele salva Timor husi komunizmu.
Maibé, Indonézia ninia invazaun la tuir fali Dom José Ribeiro nia espetasaun. Dom José hanoin Indonézia sei mai hanesan anju ne’ebé salva Timor husi komunizmu, maibé ninia hahalok hanesan fali diabu (Fréderic Durand, Catholicisme et Protestanisme dans L’ile de Timor: 1556-2003, 2004).
Atu hatene liu realidade atitude militár indonéziu no povu nia moris, hafoin invazaun iha fulan Dezembru 1975 nia laran, Bispu Ribeiro sai ba dalan hodi vizita família sira no haree katak populasaun moris ho teror no hatoo nia hanoin ba relijiozu sira seluk hodi halo komparasaun invazaun Indonezia nu’udar invazaun ema barbaru sira nian (João Filgueiras no José Martins, Nossas Memórias de Vida em Timor, 2006).
Bispu rasik implisitamente rekoñese nia sala, bainhira vizita prizoneiru FRETILIN ne’ebé indonézia kaer no tahan iha Komarka Balide, militante FRETILIN balun konfronta bispu hodi hateten katak bispu mós kontribui atrosidade ida ne’e tanba apoiu intervensaun militár Indonézia nian. Germano da Silva fó salan ba bispu tanba apoiu intervensaun militár Indonézia nian, bispu hatan katak maski nia bispu maibé nia haree de’it to’o Ataúro, la haree liu ida ne’e. Bainhira vizita Komarka Balide, bispu rei rai iha Komarka hodi hatudu ninia pozisaun ne’ebé muda (Entrevista ho Germano da Silva no Francisco Kalçona, 2019).
Konxiente kona-ba ninia pozisaun ne’ebé salan liga ho FRETILIN ne’ebé komunizmu no ninia espetasaun katak Indonézia bele salva Timor husi komunizmu maibé realidade sai fali oin-seluk. Iha inísiu 1976, bispu José Ribeiro hakerek karta ba Governu Indonézia hodi hateten katak militár Indonezia oho, viola no halo torturasaun ne’ebé at tebes no nia parakedista tun husi lalehan hanesan anju sira maibé hahalok hanesan diabu (João Filgueiras no José Martins, Nossas Memórias de Vida em Timor).
Padre João Filqueiras no João Martins iha sira-nia livru Nossas Memórias de Vida em Timor hateten katak iha enkontru ida ho militár Indonézia, komandante ida halo krítika hasoru FRETILIN katak komunista sira oho padre no relijiozu sira. Dom José Ribeiro hirus no hatan:”Altu señor jenerál, FRETILIN la oho nem padre ida”. Bispu haree invazaun militár Indonézia ne’ebé kruél no bárbaru, iha enkontru seluk ho autoridade Indonézia, bispu hateten: “Imi mak ami hein, maibé modu imi tama no atua, halakon hotu espetativas”.
Dom José Ribeiro rekoñese katak nia pozisaun ne’ebé kontra FRETILIN no hein militár Indonézia sei salva Timor-Leste husi komunizmu salan, maibé nia pozisaun anti komunizmu la muda.
Dom José Ribeiro ninia kompriensaun komunizmu distorsida ho propaganda ne’ebé Estadus Unidus Amerika prodús katak komunista sira la fiar maromak, o nia fen ha’u-nia fen, violentu. Realidade ne’e kontrariu tebes ho líder FRETILIN ne’ebé maioria nu’udar sarani katólika ho fen ida de’it.
La simu ho invazaun barbaru, Dom José Ribeiro hahú denunsia atitude no konfronta ho militár Indonézia. Dom José foti papel diferente, iha tempu kolonizasaun portugés igreja nu’udar parte husi estadu ne’ebé hetan subsídiu husi governu ba ninia misaun sivilizasaun, tuir Konkordata ne’ebé asina entre Vatikanu ho Salazar iha 1940. Maibé, hafoin auzénsia governu portugés nian troka ho autoridade Indonézia, situasaun foun ne’ebé obriga igreja foti papel diferente, igreja la’ós ona parte husi estadu.
Dom Martinho da Costa Lopes fó sasin katak Dom José Ribeiro la tahan ho situasaun ne’ebé nia hasoru. Nia sempre tanis bainhira haree no rona hahalok militár Indonézia nian hasoru Timoroan. Nia so bele tanis no tanis de’it. Nia portugés, nia la tahan bainhira Indonézia hatun bandeira Portugal no harahun buat hotu ne’ebé liga ho portugal. Tanba ne’e husu Vatikanu atu permite nia rezigna an. Iha tinan 1977, Dom José Ribeiro rezigna an no fila ba Portugal (Jill Jolliffe, East Timor: Nationalism and Colonialism).
Igreja Katólika defini nia papel foun hasoru situasaun foun, Dom José Ribeiro iha inísiu invazaun fó protesaun ba Timoroan sira no ko’alia makaas hasoru militár Indonézia, maibé Dom Martinho da Costa Lopes mak lori Igreja Katólika Timor hamutuk ho povu hasoru okupasaun Indonézia maski hetan presaun oin-oin husi autoridade Indonézia no husi Vatikanu rasik. Dom Martinho la hakiduk defende povu Maubere, to’o Vatikanu obriga ninia rezignasaun, tanba ninia envolvimentu iha rezisténsia hasoru okupasaun Indonézia.
Oinsá ita hatuur Dom José Ribeiro nia pozisaun molok invazaun ne’ebé fó apoiu ba Indonézia invade Timor? To’o ohinloron ita seidauk rona Igreja Katólika konfesa nia sala ba públiku kona-ba Dom José Ribeiro ne’ebé fó apoiu ba militár Indonézia hodi invade Timor-Leste ho objetivu hamoos komunizmu, maski ikusmai nia rasik rekoñese ninia salan.
Nune’e mós, Vatikanu la konfesa nia salan tanba obriga Dom Martinho da Costa Lopes rezigna an husi bispu Timor tanba ninia envolvimentu iha luta hasoru okupasaun Indonézia. Igreja Katólika halo diskriminasaun, inklui la rekoñese Dom Martinho nu’udar bispu ida iha Portugal, izolasaun, to’o nia mate mesak-mesak iha Portugal (bele haree filme dokumentáriu ne’ebé Max Stahl prodús ho títulu “Sometimes I Must Speak Out Loudly” hodi haree parte oinsá Vatikanu obriga ninia rezignasaun, diskrimina nia, no to’o nia mate iha Portugal).
Dom José Ribeiro sai episentru ida ba kampaña anti-komunizmu ho kompriensaun kona-ba komunizmu ne’ebé distorsida, reprodús husi UDT, APODETE, no hametin husi militár Indonézia ne’ebé uza nu’udar pretestu ba invazaun Indonézia. Kompriensaun ba komunizmu ne’ebé distorsida kontinua reprodús to’o ohin loron ho alvu nafatin ba FRETILIN hodi justifika katak Indonézia invade Timor-Leste tanba FRETILIN komunista. Maibe, husi faktus sira ne’ebé iha, komunista ka la komunista Indonézia iha ambisaun territoriál no sei uza meius hotu-hotu ne’ebé nesesáriu atu inkorpora Timor sai parte husi territóriu Indonézia.
Dom Ribeiro nia intervensaun sira molok invazaun lori konsekuénsia boot ba Timor-Leste, la’ós de’it kona-ba invazaun no okupasaun hamate ema barak maibé mós kampaña anti komunizmu distorsida ne’ebé ohin loron sei moris buras iha Timor. To’o ona tempu atu halo krítika ba istória kona-ba kampaña anti-komunizmu ne’ebé distorsida no uza nafatin propaganda polítika hodi kontra FRETILIN. Maibé, atu halo krítika ba istória tenke hatene uluk istória. Atu kampaña hasoru komunizmu tenke hatene uluk saida mak komunizmu, la’ós tolan tomak-tomak propaganda nasaun kapitalista nian ne’ebé framing komunizmu nu’udar buat at ida. Bainhira ita buka atu hatene ita nia pasadu ho loloos, ita bele aprende lisaun husi ita-nia pasadu hodi nune’e ita bele harii Timor ida ne’ebé ba ema hotu-hotu bazeia ba lia-loos, la’ós bazeia ba manipulasaun istória hodi evita erru hanesan repete fila fali ohin-loron no ba aban-bainrua.