Ramos-Horta Destaka Progresu Timor-Leste no Haforsa Kompromisu Globál Atu Halakon Pobreza

  • 0
  • 13 views

Nova Iorke, 24 Setembru 2026 (Iklik.Info)— Prezidente Repúblika (PR)  no Laureadu Nobel ba Pás, José Ramos-Horta, hato’o diskursu iha eventu paralelu nivel aas durante Sessaun 81ª Assembleia Jerál Nasoins Unidas (UNGA), ho tema “Para Aleinde 2030: Renova Kompromisu Atu Halakon Pobreza iha Ninia Dimensaun Hotu”, iha sede Nasoins Unidas, Nova Iorke. Iha eventu ne’e, Prezidente destaka progresu Timor-Leste dezde restaurasaun independénsia iha 2002, no subliña nesesidade atu kontinua hametin esforsu globál kontra pobreza iha ninia dimensaun hotu.

Eventu ne’e ho objetivu atu promove reflesaun kona-ba nesesidade atu hafoun no hametin kompromisu internasionál atu halakon pobreza liu tinan 2030, ho fó atensaun boot ba pobreza multidimensionál nu’udar parte importante husi prioridade dezenvolvimentu iha futuru.

Eventu ne’e ko-organiza hosi Reinu Bhutan, Komisaun Ekonómika no Sosiál Nasoins Unidas nian ba Ázia no Pasífiku (ESCAP), no Rede Pobreza Multidimensionál (MPPN), ne’ebé nia Sekretariadu bazeia iha Oxford Poverty and Human Development Initiative (OPHI), Universidade Oxford.

Sesaun ne’e modera husi Sabina Alkire, husi Oxford Poverty and Human Development Initiative (OPHI), no Adriana Conconi, Diretora Rede Pobreza Multidimensionál (MPPN). Eventu ne’e halibur Xefe Estadu no Governu, ofisiál seniór governu, líder organizasaun internasionál no parseiru dezenvolvimentu sira, hodi fahe esperiénsia nasionál no diskute aprosimasaun multidimensional hodi kombate pobreza, rezolve kauza sira no garante katak laiha ema ida husik hela iha kotuk.

Entre oradór sira ne’ebé partisipa iha eventu ne’e mak Primeiru-Ministru Bhutan, Tshering Tobgay; Sekretária Ezekutiva ESCAP, Armida Salsiah Alisjahbana; Prezidente Timor-Leste, J. Ramos-Horta; Eis-Prezidente Kolómbia no fundadór MPPN, Juan Manuel Santos; Ministru Negósiu Estranjeiru Nepal, Shisir Khanal; no reprezentante sira husi Guatemala, Tanzánia, Indonézia, España, Tailándia no Seychelles.

Iha ninia diskursu, Prezidente Ramos-Horta subliña evolusaun Timor-Leste dezde restaurasaun independénsia iha tinan 2002, hodi destaka progresu ne’ebé nasaun alkansa iha liu dékada rua. Nia hatete katak Timor-Leste simu legadu husi konflitu no pobreza extrema, maibé ho esforsu rasik nasaun konsege halo progresu iha área saúde, edukasaun, eletrisidade, esperansa moris no dezenvolvimentu umanu.

“Iha meia noite 20 Maiu 2002, bandeira ONU tun no bandeira Timor-Leste sa’e. Ami simu legadu tinan 24 violénsia no pobreza extrema, médiku na’in 19, universidade ida ho estudante 3.000, no esperansa moris menus husi 60,” dehan Prezidente Ramos-Horta iha komunikadu ofisiál ne’ebé Iklik News sita husi Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, Kinta 24/09.

Prezidente hatutan, liu tiha tinan 24, Timor-Leste agora iha númeru profisionál saúde ne’ebé aumenta, esperansa moris besik tinan 70, universidade 18, no estudante ho grau doutoramentu (PhD) hamutuk 210. Nia mós destaka kobertura eletrisidade ne’ebé to’o 100 porsentu no prosesu adezaun Timor-Leste ba ASEAN.

“Tinan ruanulu-resin-lima liutiha, ami iha doutór médiku na’in-14,000, espetativa moris maizumenus 70, universidade 18, PhD 210, kobertura eletrisidade 100%, no adezaun ba ASEAN,” Ramos-Horta afirma.

Ramos-Horta mós subliña, Timor-Leste ohin loron enfrenta nivel ki’ik husi violénsia polítika no tensaun étnika ka relijioza, maibé pobreza ekstremu sei nafatin sai dezafiu importante, inklui problema malnutrisaun infantil.

Prezidente Ramos-Horta hatete,  Governu Timor-Leste investe rekursu própriu, liuliu liuhusi Fundu Petrolíferu Soberanu, ba área edukasaun, saúde, eletrisidade no konektividade. Nia mós hato’o kritika kona-ba impaktu limitadu husi asisténsia dezenvolvimentu ofisiál (ODA) ba Timor-Leste.

“Ami investe millaun atus ba atus husi ami nia fundu rasik, la’ós husi doadór, liu husi ami nia fundu petróleu soberanu iha edukasaun, saúde, eletrisidade, no konektividade,” Prezidente Ramos-Horta afirma.

Ramos-Horta mós konsidera katak, maski doadór sira hatete osan biliaun dólares aloka ba Timor-Leste hafoin 1999, impaktu real iha komunidade no dezenvolvimentu nasaun sei limitadu. Ramos-Horta kritika forma implementasaun asisténsia internasionál ne’ebé, tuir nia, barak liu gasta ba espesialista, estudu no sistema organizasaun internasionál rasik.

“Ne’e mak fallansu ODA nian. Deepois nasaun OECD sira fó sala ba reseptór sira: polítika sala, prioridade sala. Lae, imi gasta barak liu ba imi nia espesialista rasik, estuda hafoin estuda, no mós sistema ONU nian,” nia dehan.

Prezidente Ramos-Horta reafirma katak luta hasoru pobreza sei kontinua no presiza kompromisu no esforsu hamutuk iha nivel nasionál no internasionál.

Nia mós rekoñese kontribuisaun Muhammad Yunus ba Timor-Leste, liuhusi estabelesimentu programa mikrokréditu dahuluk iha nasaun entre tinan 2003 no 2004. Programa ne’e lansa aprosimasaun bazeia ba komunidade atu ajuda ema sira enfrenta dezafiu pobreza no promove oportunidade ekonómika ba komunidade vulnerável.

Entertantu Prezidente nia partisipasaun iha eventu paralelu UNGA 81 ne’e sai parte husi esforsu Timor-Leste atu fahe esperiénsia nasaun nian kona-ba dezenvolvimentu, kombate pobreza no hametin kompromisu internasionál atu garante dezenvolvimentu ne’ebé inkluzivu no laiha ema ida husik hela iha kotuk.

Jornalista: David da Costa

MPRM no Fugro Singapore Marine Pte Assina Akordu ba Estudu Geotékniku Greater Sunrise no Bayu-Undan
Prev Post MPRM no Fugro Singapore Marine Pte Assina Akordu ba Estudu Geotékniku Greater Sunrise no Bayu-Undan
Governu Timor-Leste no Austrália Lansa Guia ba Oportunidade Investimentu iha Turizmu, Agrikultura no Enerjia Renovável
Next Post Governu Timor-Leste no Austrália Lansa Guia ba Oportunidade Investimentu iha Turizmu, Agrikultura no Enerjia Renovável