Prinséza Sonam: Siénsia Tenke Avansa Hamutuk ho Responsabilidade ba Futuru

  • 0
  • 24 views

Díli, 24 Agostu 2026 (Iklik.Info)— Iha Simeira Siénsia ba Dezenvolvimentu 2026 ho Laureadu Nobel, Manan-na’in Prémiu Turing no sientista globál renomadu sira.Prinseza Sonam Dechan Wangchuck, hateten dezenvolvimentu siénsia no teknolojia tenke la’o hamutuk ho responsabilidade, atu garante katak avansu sientífiku bele fó benefísiu ba ema no kontribui ba futuru ne’ebé di’ak liután.

Prinséza Sonam, dehan, Timor-Leste no sosiedade internasionál atu promove avansu sientífiku no teknolojia ho responsabilidade umana, hodi asegura katak progresu sientífiku la’ós de’it lori benefísiu ba gerasaun ohin, maibé mós kontribui ba moris di’ak no futuru jerasaun sira tuirmai.

“Mai ita lori ida ne’e husi Dili: ambisaun sientífika no responsabilidade umana tenke avansa hamutuk. No pergunta ida ne’ebé, merese atu sai hanesan orientasaun ba futuru: “Futuru oinsá maka merese ba ita nia oan sira?”dehan Prinséza Sonam bainhira halo nian diskursu iha Centru Konvensaun Dili (CCD) Segunda 24/08.
Maibé nia mós hateten katak Timor-Leste, nu’udar membru foun liu ASEAN, lori enerjia hosi nasaun joven ida no esperiénsia hosi povu ne’ebé konsege asegura futuru liuhosi perseveransa.

Tuir nia, maski Butan no Timor-Leste haketak hosi foho no tasi no iha istória diferente, nasaun rua ne’e fahe komprensaun hanesan kona-ba futuru, katak futuru tenke forma ho korajen, imajinasaun no espíritu parseria nian.

Tanba ne’e dezafiu globál sira ohin loron la respeita fronteira nasaun nian. Mudansa klimátika, perturbasaun teknolojia, dezigualdade, seguransa ai-han no enerjia, saúde públika no intelijénsia artifisiál (AI) sei kontinua forma moris ema iha mundu tomak.

Iha situasaun ne’e, nia konsidera siénsia nu’udar elementu sentrál atu ajuda sosiedade hasoru dezafiu sira. Maibé, siénsia la bele separa hosi sosiedade, tanba koñesimentu só hetan signifikadu bainhira ema uza koñesimentu ne’e atu halo buat di’ak.

“Siénsia sei sai sentrál ba oinsá ita hasoru sira. Maibé siénsia la eziste sees hosi sosiedade. Koñesimentu hetan signifikadu liuhosi saida maka ita hili atu halo ho ida ne’e,”nia dehan.

Prinséza Sonam mós ko’alia kona-ba esperiénsia dezenvolvimentu nasaun Reinu Butan durante besik dékada lima, ne’ebé sempre husu pergunta fundamentál kona-ba objetivu dezenvolvimentu. “Dezenvolvimentu ikusmai ba saida?” nia husu, refere ba pergunta ne’ebé sai parte importante hosi matenek no vizaun lideransa Butan nian.

Nia esplika katak pergunta ne’e ajuda hamosu konseitu Ksolok Nasionál Brutu, ne’ebé haree dezenvolvimentu la’ós de’it hosi perspetiva ekonomia, maibé mós hosi moris di’ak, komunidade, kultura, governasaun di’ak no ambiente naturál. Filozofia ne’e orienta Butan atu fó prioridade ba konservasaun ambiente. Konstituisaun Butan ezije katak pelumenus 60% hosi nasaun tenke iha kobertura floresta nafatin.

Nia mós ko’alia kona-ba lideransa Majestade Liurai Jigme Khesar Namgyel Wangchuck, ne’ebé lori filosofia dezenvolvimentu Reinu Butan ba era foun, inklui teknolojia, inovasaun, empreza no ekonomia globál, maibé nafatin ho atensaun ba kultura no natureza. Ida hosi ezemplu vizaun ne’e mak Gelephu Mindfulness City, projetu ne’ebé integra espiritualidade, saúde, edukasaun, finansa, teknolojia, turizmu no ekonomia kriativu iha área liuhosi 2.600 km².

Prinséza Sonam hateten projetu ne’e la’ós de’it kona-ba infraestrutura ka ekonomia, maibé mós buka hatán pergunta kona-ba oinsá teknolojia no inovasaun bele dezenvolve enkuantu nafatin fó prioridade ba moris di’ak, kultura, komunidade no natureza.

“Teknolojia bele avansa sein sai desligadu hosi ema nia moris di’ak? Ekonomia ida bele sai kompetitivu iha nivel mundiál enkuantu metin iha kultura no komunidade? Inovasaun bele funsiona ho natureza envezde hasoru nia?” nia husu.

Nia hateten katak pergunta sira ne’e la’ós importante de’it ba Reinu Butan, maibé sai dezafiu ba sosiedade hotu-hotu iha mundu.

Prinséza Sonam mós uza esperiénsia pandemia COVID-19 atu hatudu relasaun entre siénsia, koñesimentu no asaun ema nian. Tuir nia, siénsia konsege dezenvolve vasina, maibé siénsia mesak la sufisiente atu asegura vasina sira to’o ba populasaun.

Nia hateten, iha Reinu Butan, lideransa no kapasidade instituisaun sira ajuda país ne’e konsege halo vasinasaun ba 90% hosi populasaun elejível iha semana ida. Saida maka halo ida ne’e sai posivel maka siénsia ne’ebé hamutuk ho konfiansa públiku, instituisaun sira ne’ebé iha kapasidade, partisipasaun komunidade no sentidu responsabilidade ne’ebé kle’an ba malu.

Prinséza Sonam subliña, relasaun entre koñesimentu no moris ema nian sei sai importante ho dezenvolvimentu kapasidade sientífika, liuliu agora mundu tama ona iha períodu foun ne’ebé AI, bioteknolojia, siénsia klimátika no enerjia foun sira sei habelar baliza hosi buat ne’ebé posível. Pergunta prinsipál ohin loron la’ós de’it kona-ba saida maka siénsia bele halo, maibé kona-ba saida maka ema hili atu halo ho kapasidade ne’ebé siénsia fó.

“Pergunta la’ós ona de’it saida maka siénsia bele halo, maibé saida maka ita hili atu halo ho saida maka siénsia halo sai posivel,” nia dehan.

Nia husu mós kona-ba sé maka sei hetan benefísiu hosi progresu sientífiku no teknolojia, sé maka bele husik hela iha kotuk no saida maka desizaun ohin loron sei husu ba jerasaun futuru. Pergunta sira ne’e tenke konsidera desde inísiu prosesu deskoberta no inovasaun, inklui iha laboratóriu, klínika, konjuntu dadus no agrikultura.

“Sira husu ami atu dezeña teknolojia ne’ebé inklui envezde esklui, no atu asegura katak sira ne’ebé iha uitoan liu la’ós hanoin ida iha sistema sira ne’ebé sei forma futuru,” nia afirma.

Nia mós apela atu sosiedade haree fali maneira atu sukat progresu. Tuir nia, patente, produtividade, eskala no lukru importante, maibé moris saudavel, koñesimentu fahe liuhosi fronteira, ekosistema restauradu, redusaun dezigualdade no protesaun dignidade umana mós tenke sai parte hosi sasukat progresu.

“Labarik ida ne’ebé ita sei nunka hasoru sei moris ho konsekuénsia sira husi opsaun sira ne’ebé ita halo ohin loron,” nia dehan.

Nia hateten katak desizaun sientífiku, teknolojia no ambiente ne’ebé ema halo ohin bele determina saúde, edukasaun, subsisténsia no ambiente ne’ebé jerasaun futuru sei hetan. Objetivu siénsia tenke haree ba benefísiu ba ema no jerasaun futuru, tanba koñesimentu fó posibilidade, maibé valór sira determina oinsá ema uza koñesimentu ne’e.

“Koñesimentu fó posibilidade mai ita. Ita nia valór sira determina saida maka ita halo ho ida-ne’e,” nia afirma.

Nune’e mós Prinséza Sonam hato’o apresiasaun ba Prezidente José Ramos-Horta no povu Timor-Leste tanba simu nia ho laran di’ak, no lori kumprimentus hosi Família Real no povu Reinu Butan. Nia mós hato’o apresiasaun ba Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão no konsidera viajen Timor-Leste hosi independénsia ba dezenvolvimentu nu’udar prosesu ne’ebé halo enkontru ne’e signifikativu.

Prinséza Sonam elogia kontribuisaun Prezidente Ramos-Horta ba paz no diplomasaun internasionál. Tuir nia, nasaun ida la presiza iha kbiit materiál boot atu fó kontribuisaun ba mundu, tanba liuhosi diplomasia, diálogu, kompromisu, justisa, solidariedade no rekonsiliasaun, dame bele harii no promove iha mundu.

Jornalista: David da Costa

APFTL Relata mudansa klimátika hamosu dezigualdade jéneru ne’ebé eziste iha Timor-Leste
Prev Post APFTL Relata mudansa klimátika hamosu dezigualdade jéneru ne’ebé eziste iha Timor-Leste
PM Xanana; Inteligénsia Artifisiál Bele Habelar Koñesimentu, Maibé Mós Lori Risku Foun ba Timor-Leste
Next Post PM Xanana; Inteligénsia Artifisiál Bele Habelar Koñesimentu, Maibé Mós Lori Risku Foun ba Timor-Leste