Díli, 13 Agostu 2026 (Iklik.info)– Prezidente Autoridade Munisipiu Dili (PAMD), sei prepara planu atu kria stasionamentu iha espasu públiku iha bairo sira, ba kareta no motor proprietáriu sira ne’ebé la iha parajen iha uma, hodi evita kareta no motor sira kontinua para iha dalan no espasu públiku la apropriadu.
Prezidente Autoridade Munisipiu Dili (PAMD), Francisco dos Santos, hateten situasaun kona-ba kareta no motor ne’ebé para iha espasu públiku iha bairo sira sei presiza solusaun. Tanba antes ne’e SEATOU ho ekipa konjunta halo operasaun hodi haree no kontrola kareta sira ne’ebé para iha espasu públiku, maibé atividade ne’e la kontinua, no agora kareta no motor sira nafatin para iha espasu públiku iha bairo sira ne’e.
Tanba ne’e, PAMD sei buka espasu públiku iha bairo sira hodi kria stasionamentu ba kareta no motor sira ne’ebé la iha parajen rasik. Proprietáriu sira bele uza fatin ne’e no selu taxa ba estadu, hodi evita kareta no motor sira para iha dalan ka espasu públiku la apropriadu. Maibé Tanba situsaun ne’e la’o tiha ona no regulamentu foin tuir mai, ema iha tiha ona motor ho kareta.
“Tanba ne’e, agora saida maka ita atu bele halo, entaun ita buka nafatin espasu públiku ruma iha bairo sira ne’e para atu kria stasionamentu iha laran. Para bainhira kareta ho motor ne’ebé laiha parajen sira bele ba para iha ne’ebá no bele selu taxa ruma ba estadu,” dehan Prezidente Autoridade Munisipiu Dili, Francisco dos Santos, liu husi konferénsia Imprensa iha Salaun PNTL Kaikoli Dili, Kinta 13/08
Nia mós hateten, governu la hakarak halo populasaun terus, maibé buka solusaun ba preokupasaun sira kona-ba falta parajen. Tanba ne’e, PAMD sei haree espasu públiku ne’ebé disponivel iha bairo sira no avalia kondisaun fatin sira atu bele transforma ba stasionamentu.
“Ita boot sira hatene katak, depois halo tiha operasaun iha Dili husi SEATOU ho ekipa ekonjunta halo tiha opersaun ida ne’e, ita haree komunidade nia prekupasaun barak, balun-balun kestiona katak ami nia motor ho kareta iha tiha ona mas ami atu para iha ne’ebé, imi atu mai duni ami nune’e de’it,” nia dehan.
Nia esplika, entaun hanesan jestor buka meus no planu oinsa para atu responde situasaun ida ne’e, tanba ne’e, ekipa sei halo identifikasaun ba fatin sira iha bairo, haree kondisaun no kapasidade fatin sira ne’ebé bele uza ba stasionamentu. Ba fatin ne’ebé seidauk iha stasionamentu, AMD sei haree possibilidade atu investe osan hodi kria parajen, para proprietáriu kareta no motor bele uza fatin ne’e, depois selu taxa ba Estadu.
Nia esplia liu tan, tanba ema ne’ebé sosa kareta ka motor maibé la iha parajen rasik, labele simplesmente haruka fa’an ka soe kareta. Tanba ne’e, presiza iha kondisaun ida ne’ebé permite sira para iha fatin apropriadu maibé sira mós selu taxa regularmente ba estadu. Maibé selu hira ida sei tau iha planu hotu bainhira loos ona maka foin ka’alia folin.
“Ita labele haruka nia ba soe ka ita obriga nia tenke faan, entaun ita tenke buka kodisoens para tau iha ne’eba, sira para lor-loron iha ne’eba, pois selu taxa mai iha estadu, ita labele lor-loron duni malu hanesan ne’e de’it,” nia dehan.
Maibé Francisco dehan, AMD sei haree osan ne’ebé atribui ba Munisípiu Dili atu apoia planu ne’e. Maibé, problema ida ne’e presiza servisu integradu tanba kompeténsia kona-ba tráfiku no transporte iha Ministeriu Transportes no Komunikasaun (MTK), liuhusi Diresaun Nasional de Transportes Terrestres (DNTT). PAMD nia papel mak halo aproximasaun ho ministériu relevante atu buka solusaun ba problema ne’e.
Iha tempu hanesan, PAMD sei servisu hamutuk ho MTK no DNTT atu haree possibilidade kria regulamentu ba dealer hotu-hotu ne’ebé fa’an kareta no motor. Regulamentu ne’e sei konsidera autorizasaun ba ema ne’ebé atu sosa kareta ka motor, hodi garante katak ema ne’e iha fatin apropriadu atu para kareta ho motor la para tan iha espasu publiku ona.
“Ita sei servisu hamutuk ho MTK ho DNTT para atu haree no kria regulamentu ruma ba Dealer hotu-hotu ne’ebé maka faan kareta ou motor, bainhira ema atu hola sira tenke hetan autorizasaun husi autoridade, siginfika bainhira autoridade fó ona autorizasaun para atas ho ema ida ne’ebé atu hola kareta, ne’e atu garantia katak nia iha ona parajen. Ekipa sei tun ba halo identifikasaun hotu tiha maka ita foin fó lisensa para atu bele atas ho nia osamentu ka dokumentus ruma atu ba sosa kareta ne’e,” nia hateten.
Iha fatin hanesan, Segundu Komandante PNTL Munisípiu Dili, Superintendente Luis da Silva mós hateten, PNTL, liuliu iha área tránsitu, sei kontinua apoia atividade kontrolu liuhusi pasa revista ka checkpoint durante kalan no loron ba kareta no motor ne’ebé la kumpri regra tránsitu.
Nia haktuir, tanba tuir lei, polísia bele prende violadór sira no aplika koima bainhira ema la kumpri regra tránsitu. Maibé, nia mós haree katak problema seluk mak ema sosa kareta no motor maibé la iha parajen, ne’ebé sai dezafiu ida ne’ebé presiza solusaun husi autoridade sira.
“Agora ita orienta ona ita nia OPS sira, servisu hamutuk ho Xefe Suku sira, Xefe Aldeia sira no estrutura suku nia, atu fó hanoin ba komunidade sira labele para iha dalan sira ne’e, husik dalan ne’e ema atu liu,” nia dehan.
Tanba OPS iha lei organika Polisia Nasional Timor-Leste nian Artigu 53 fó kompetensia ba OPS atu garante seguransa iha suku no kria liña kordensaun ho Autoridade Suku atu garante seguransa no estabilidade iha suku. No mós atu resolve problema kikoan ne’ebé mosu iha komunidade nia let no mós hamutuk autoridade para halo prevensaun krime ruma ne’ebé maka mosu iha Suku no Aldeia sira.
Jornalista: David da Costa