27 Setembru 2026 (Iklik.info) – Mundu dijitál fornese oportunidade luan ba ema hotu-hotu atu hala’o atividade ho maneira online hanesan komunika ba malu, sosa produtu, transferénsia osan, estuda, transporte, no seluseluk tan. Maske nune’e, ho konveniénsia (kemudahan) ne’ebé ita goza daudaun, ita tenke matan-moris nafatin hasoru fraude ne’ebé maka moris buras ba beibeik, inklui iha ita nia rain, hanesan oras ne’e daudaun viral iha media sosiál, scam, ne’ebé sai preokupasaun hosi parte oioin tanba hamosu prejuízu finanseira ba ema barak iha mundu.
Globalmente, refere ba relatóriu Global State of Scams 2024 mak públika hosi The Global Anti-Scam Alliance (GASA), kolabora ho Feedzai, bazeia ba keixa hosi ema na’in 58,329 hosi rejiaun hotu-hotu iha mundu, ne’ebé sofre ekonomikamente no emosionalmente, prátika scam mundiál konsege na’ok osan ho total montante $1.03 trillion durante tinan ida nia laran de’it.
Scam, hanesan termu ida ne’ebé deskreve eskema fraudulentu mak organizada no orientadu ba hetan osan, sasán, ka dadus pesoál hosi vítima sira, ho ema ne’ebé prátika scam hanaran scammer.
Sita hosi Gramedia.com, scam iha tipu oioin:
- Kontaktu Direta (Scam Call Center); scammer halo kontaktu direta ho vítima liuhosi númeru telefone mak sira hetan hosi parte seluk ka hosi media sosiál. Ezemplu simples ba prátika scam ida ne’e mak scammer tau-an hanesan membru polísia ka prokurador, telefone ba vítima hodi lohi katak vítima involve iha kazu krime; se atu hapara kazu ne’e, vítima tenke transfere osan ba nia.
- Scam Sítiu e-Commerce; scammer sira halo sítiu foun maibé ninia aparénsia no konteúdu hanesan loos ho sítiu ofisiál sira (kamuflajen), por ezemplu Shopee, Lazada, Amazon, no seluseluk tan. Ba vizitante sítiu ne’ebé mak ladún kuidadu, nia transfere osan através sítiu kamuflajen refere hodi sosa produtu ruma.
- Scam Media Sosiál: (1) Facebook no Instragram; hafoin koñese malu através media sosiál, scammer esplora atividade sexual hosi nia rasik no dezeju seksuál hosi vítima atu ikusmai uza konteúdu seksuál refere (testu, imajen ka video) hodi halo xantajen (pemerasan) ba vítima. (2) WhatsApp; hanesan akontese iha Scam Sítiu e-Commerce, scammer halo kamuflajen ba ita nia kolega ka família ruma nia WhatsApp, depois uza WhatsApp kamuflajen refere hodi husu osan ka vítima nia dadus pesoál. (3) Twitter ka X; ba utilizadór X sira kuaze familiar ho fraze: “Twitter Please Do Your Magic?” ne’ebé scammer hatete dehan nia hetan susar ruma mak presiza apoiu urjente.
- Scam Oferta Empregu; scammer halo publikasaun no rekrutamentu ba ema hirak ne’ebé buka servisu, iha ninia kompañia (fictício/fiktif) ka parte seluk nia kompañia, através sítiu online ka media sosiál, no husu selu ka transfere uluk osan ho modelu pagamentu adiantadu (pembayaran dimuka) hodi trata dokumentu administrativu ka atende nesesidade seluk.
- Love Scamming; sempre sai vítima ba prátika scam ida ne’e mak ema hirak ne’ebé buka hela parseiru moris ka buka selingkuhan. Scammer manipula pensamentu no aspetu psikolojia hosi vítima hodi tau fiar ba sira no ikus mai halo esplorasaun finanseira ba vítima.
- Email Scamming (Phising); scammer uza email hodi lohi vítima sira. Vítima simu email hosi scammer ne’ebé informa katak nia reprezenta instituisaun ofisiál ruma no husu vítima haruka dadus pesoál, inklui númeru konta bankária ba sira hodi transfere osan tanba vítima manán premiu ka hetan eransa riku-soin.
Hosi esplikasaun sira temi iha leten, nota katak mídia sosiál hanesan plataforma ida ne’ebé vulneravel liu atu ema uza hodi prátika hahalok krime fraudulente ho abilidade ne’ebé sira iha. Situasaun sai piór liután bainhira utilizadór media sosiál sira ladún kuidadu hodi fahe sira nia atividade no informasaun sensitivu através plataforma ne’e.
Atividade hirak ne’ebé mak tenke evita:
- Partilla iha mídia sosiál: publika billete aviaun nian, pasaporte, ka hela fatin.
- Partisipa iha kuiz ka tendénsia viral sira: prienxe formuláriu iha mídia sosiál ne’ebé husu ita nia inan nia naran, data moris, ka knua moris fatin ho disfraze divertimentu.
- Halo tranzasaun fora hosi plataforma ofisiál sira: konkorda atu muda konversa kompras online nian ba aplikasaun mensajen privadu sira hanesan WhatsApp hodi hetan “deskontu espesiál”.
- Uza Wi-Fi públiku lahó VPN: asesu ba online banking ka kompras online uza rede Wi-Fi gratuita iha kafé ka aeroportu sira.
- Buka empréstimu no serbisu ho maneira instant: hatama dadus pesoál iha sítiu vaga serbisu nian ka aplikasaun empréstimu online ilegál hirak ne’ebé la rejista ofisialmente.
- Klik link aleatória sira: loke link mak haruka via SMS, email phishing, ka mensajen WhatsApp ne’ebé envolve eskema sira hanesan sorteiu, notifikasaun pakote kurir nian (iha formatu .APK), ka konta falsu sira.
Informasaun pesoál ne’ebé mak labele naran partilla iha mídia sosiál:
- Dadus identidade pesoál: naran kompletu, númeru identidade nasionál, data moris, no enderesu uma nian.
- Informasaun finanseira: númeru kartaun kréditu/débitu, data vensimentu kartaun nian, no kódigu seguransa ho díjitu tolu iha kartaun nia kotuk (CVV/CVC).
- Kredensial seguransa: kódigu One-Time Password (OTP), PIN ATM, PIN online banking, no password ba konta email ka mídia sosiál.
- Dadus família nian: inan nia naran (dala barak uza ba verifikasaun seguransa banku nian) no naran sira hosi membru família besik sira seluk.
- Númeru kontaktu ativu sira: númeru telefone no enderesu email prinsipál sira ne’ebé liga ba konta importante sira.
Aleinde esforsu pesoál, saida tan mak autoridade no komunidade sira bele halo hodi prevene prátika scam iha ita nia rain, ne’ebé buras loos ho tipu Scamm Call Center?
Ida, estabelese órgaun koordenativu ida ne’ebé involve parte pertinente sira hanesan Polícia Nasional de Timor-Leste, Banku Central de Timor-Leste, banku komersiál sira iha Timor-Leste, ajénsia transferénsia osan sira iha Timor-Leste, no kompañia telekomunikasaun no provider internet sira, hodi deteta tranzasaun finanseira sira, deteta no intercept xamada telefone fraude sira ho real time, nomos simu no atende rapidamente keixa hosi komunidade sira.
Rua, halo kampaña literásia dijitál ba komunidade, liuliu ba foin-sa’e no estudante sira ho maneira prezensial no publikasaun intensivu iha meius komunikasaun sosiál sira.
Tolu, estabelese rede anti scam iha kada bairru mak foin-sa’e no estudante sira hela ba hodi tau-matan ba movimentasaun la normal iha bairru laran, nomos informa imediata ba órgaun kompetente.
Haat, involve iha rede rejionál no internasionál mak servisu ba kombate prátika scam, inklui transfere koñesimentu no teknolojia.*
Hakerek nain: MC. Moniz