Abertura Simeira Siénsia ba Dezenvolvimentu 2026, Horta: TL Tenke Evolui Husi Konsumidór ba Kriadór Koñesimentu

  • 0
  • 13 views

Díli, 24 Agostu 2026, (Iklik.Info)-Timor-Leste ohin hala’o abertura Simeira Siénsia ba Dezenvolvimentu 2026 ho Laureadu Nobel, Manan-na’in Prémiu Turing no sientista globál renomadu sira. No Timor-Leste tenke evolui husi nasaun ne’ebé konsume koñesimentu ba nasaun ne’ebé kria koñesimentu, liuhusi dezenvolvimentu siénsia, peskiza no inovasaun lokál.

Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta iha nian Diskursu, hato’o boas vindas ba peritu globál sira ho gratidaun no ho vizaun brani ida katak Timor-Leste tenke evolui husi konsumidor koñesimentu ba kriador, tau hamutuk siénsia ho enjeñu lokál hodi harii kultura nasionál ida iha ne’ebé koñesimentu sai nu’udar fundasaun ba dezenvolvimentu ne’ebé dura.

“Distintu Laureadu Nobel, sientista, peskizadór, no konvidadu internasionál onradu sira, ha’u hato’o boas vindas ba imi hotu mai Timor-Leste. Imi nia prezensa iha ne’e hanesan jestu konfiansa ida ne’ebé kle’an ba ami nia nasaun no iha poténsia ami nia povu nian,” Dehan Prezidente José Ramos-Horta iha nian diskursu iha Centru Konvensaun Dili (CCD), segunda 24/08.

Prezidente Ramos-Horta, hateten katak, simeira ida ne’e la’ós de’it halibur malu ida, ne’e hanesan deklarasaun ida katak Timor-Leste prontu atu hakat liu husi konsumu koñesimentu ba kria koñesimentu.

“Ita tenke transforma ita nia diversidade naturál no umanu ne’ebé estraordináriu ba solusaun ba agrikultura, saúde, edukasaun, no prosperidade sustentável. Siénsia tenke serbí ita nia povu, no ita nia joven sira tenke hatene katak futuru nasaun ida ne’e nian sei harii la’ós de’it husi governu, maibé husi imi nia kuriozidade, aten barani, no mehi sira,” Ramos-Horta subliña.

Prezidente mós iha esperansa, hein katak simeira ida ne’e hamosu la’ós de’it parseria no peskiza, maibé mós ba kultura nasionál foun ida ne’ebé valoriza koñesimentu nu’udar fundasaun ba Timor nia dezenvolvimentu durável.

“Obrigado ba fahe Imi nia tempu, Imi nia matenek, no Imi nia vizaun ho ami. Hein katak esforsu konjuntu ida ne’e inspira ligasaun durável no futuru ne’ebé naroman ba ema hotu,” Ramos-Horta agradese ba Laureadu Nobel, Manan-na’in Prémiu Turing no sientista globál renomadu sira.

Iha fatin hanesan, Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão, haksolok tebes hodi simu Laureadu Nobel, Manan-na’in Prémiu Turing no sientista globál renomadu sira mai Timor-Leste.

“Ami sente onradu katak sientista, peskizadór no líder distintu barak maka halo ona viajen ba ami nia nasaun joven ba Simeira importante ida ne’e,” dehan Primeiru Ministru.

Tanba durante tinan 24 nia laran, povu Timor nia luta ba soberania. luta tanba fiar katak iha direitu atu determina Timor nia futuru rasik no katak laiha nasaun seluk maka tenke deside futuru Timor nian.

“Hafoin Restaurasaun ita nia Independénsia, ita aprende katak ita nia luta kontinua. Ita tenke ultrapasa legadu konflitu nian iha dékada barak nia laran, estabelese instituisaun demokrátiku sira, harii Estadu ida ne’ebé funsiona no hahú konstrui infraestrutura nasionál ne’ebé ita-nia rain presiza,”Xanana dehan.

Nia haktuir, Timor-Leste harii sosiedade pasífika no tolerante no Estadu demokrátiku, ho respeitu ba dignidade umana no estadu direitu. Maibé Timor-Leste nian dezafiu maka dezenvolvimentu.

“Ohin loron ita nia dezafiu mak dezenvolvimentu. Ita nia povu la luta ba independénsia tanba de’it ita bele iha ita nia bandeira rasik, hino nasionál no kadeira iha Nasoins Unidas. Independénsia mós tenke fó dalan ba ita atu hadi’a ita nia povu nia moris,” nia subliña.

Tanba ne’e presiza kuidadu saúde no edukasaun ne’ebé di’ak liu, seguransa ai-han ne’ebé di’ak liu no agrikultura ne’ebé produtivu liu. No Timor presiza ekonomia ida ne’ebé bele fó serbisu no oportunidade ba joven sira.

“Ami hala’o hela dezenvolvimentu ida-ne’e iha momentu ida ne’ebé mundu hasoru hela mudansa teknolójiku ne’ebé maka’as,” tenik Xanana.

Nia explika, iha períodu sira iha istória bainhira teknolojia foun sira transforma ona oinsá ema moris no serbisu no forma fali ekonomia globál. Timor-Leste tama iha períodu seluk hanesan ne’e agora. Intelijénsia artifisiál, bioteknolojia, komputasaun avansadu, medisina no kampu siénsia sira seluk avansa lalais.

Tanba nasaun sira ne’ebé komprende mudansa sira ne’e no aprende oinsá atu uza sira sei hetan oportunidade foun sira. Sira ne’ebé la konsege halo ida ne’e iha risku atu monu ba kotuk liután.

Nia mos apelu ba peritu no bainaka internasionál sira, atu fahe matenek, dezafia hanoin lokal no ajuda komunidade sientífika Timor-Leste atu haree realidade husi perspetiva diferente. Nia mós enkoraja peritu internasionál sira atu aprende kona-ba Timor-Leste, liuliu liuhusi diálogu ho estudante no peskizadór lokal sira.

“Ba ita nia bainaka internasionál sira, ha’u husu ita boot sira atu fahe ita boot sira nia matenek ho ami, dezafia ami no ajuda ami atu hanoin oin seluk. Ha’u mós enkoraja ita boot sira atu aprende kona-ba Timor-Leste, ko’alia ho ita-nia estudante no peskizadór sira no komprende dezafiu no ambisaun ita nia rain nian,” nia apelu.

Entretantu iha Simeira Siénsia ba Dezenvolvimentu 2026 ne’e, iha loron ofisiál dahuluk husi simeira ne’e iha série diskusaun painél nivel aas nian ne’ebé ezamina papél siénsia nian iha dezenvolvimentu nasionál maka hanesan tuir mai ne’e:

Iha painél dahuluk sei ko’alia kona-ba siénsia iha Servisu Dezenvolvimentu nian no modera husi Dr. Helder da Costa, painél ida ne’e aprezenta Laureadu Nobel Frances H. Arnold (Prémiu Nobel iha Kímika 2018) no Brian P. Schmidt (Prémiu Nobel iha Fízika 2011). Diskusaun esplora oinsá siénsia fronteira tradús ba benefísiu konkrétu ba nasaun hanesan Timor-Leste.

Profesór Arnold nia serbisu kona-ba evolusaun dirijida hatudu oinsá biolojia fundamentál bele hamosu aplikasaun prátika iha enerjia no manufatura ne’ebé moos, enkuantu Profesór Schmidt nia esperiénsia iha konstrusaun kolaborasaun peskiza internasionál fornese modelu ida ba Timor-Leste atu eskala ninia kapasidade sientífika liuhusi parseria globál sira.

Iha painél daruka sei ko’alia kona-ba siénsia no Transformasaun Ekonómika no kontinua Modera husi Dr. Helder Lopes, painél ida ne’e halibur hamutuk Nobel Laureadu sira iha Siénsia Ekonómika, Robert C. Merton (1997) no James A. Robinson (2024), Profesór Universitáriu iha Universidade Chicago nian.

Iha diskusaun ne’e sentradu kona-ba oinsa Timor-Leste bele aproveita nia rikeza nasional hodi harii kapasidade produtiva ne’ebé dura. Profesór Merton oferese ninia esperiênsia kona-ba jestaun risku finanseiru iha ekonomia ki’ik ida, ne’ebé dependente ba importasaun, enkuantu Profesór Robinson subliña ninia teoria institusionál kona-ba prosperidade, hodi argumenta katak instituisaun inkluzivu sira mak fundamentu hodi transforma rikusoin rekursu nian ba dezenvolvimentu abrangente.

Nune’e mos iha painél datoluk ne’e sei ko’alia kona-ba Alimentar no Sustenta Planeta no modera husi Dr. Edmundo S. S. Viegas, painél ida ne’e aborda dezafiu krítiku seguransa alimentar Timor-Leste nian. Sientista vegetal no líder inovasaun agríkola Howard-Yana Shapiro destaka importánsia husi diversidade kultivasaun no inovasaun agríkola sustentável.

Enkuantu eis-Governadór hosi Carolina Súl no eis-Diretór Ezekutivu husi Programa Alimentar Mundiál Nasoins Unidas nian (WFP) David Beasley, ne’ebé lidera organizasaun bainhira simu Prémiu Nobel ba Pás iha tinan 2020, fornese perspetiva operasionál ida kona-ba sistema alimentar, reziliénsia, no nesesidade urjente atu kombate malnutrisaun krónika.

Nune’e mos iha Simeira Siénsia ba Dezenvolvimentu 2026 hala’o hamutuk ho Expo Siénsia-Teknolojia 2026, hamutuk ho série sesaun no kompromisu paralelu sira ne’ebé hala’o iha Dili laran, ne’ebé organiza husi universidade Timor-oan sira, instituisaun governu, no organizasaun parseira sira seluk.

Simeira Siénsia ba Dezenvolvimentu 2026 ne’e inisiativa ida husi Prezidente José Ramos-Horta, Laureadu Nobel ba Pás tinan 1996, simeira ne’e halibur Laureadu Nobel, manan-na’in Prémiu Turing, sientista, inovadór, pensadór, edukadór, peskizadór no líder sira husi mundu tomak iha enkontru sientífika boot ne’ebé maka realiza iha Sudeste Aziátiku.

Hala’o ho patrosíniu konjuntu husi Prezidente José Ramos-Horta no Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, simeira ne’e finansia tomak husi Governu Timor-Leste.

Jornalista: David da Costa

PM Xanana; Inteligénsia Artifisiál Bele Habelar Koñesimentu, Maibé Mós Lori Risku Foun ba Timor-Leste
Prev Post PM Xanana; Inteligénsia Artifisiál Bele Habelar Koñesimentu, Maibé Mós Lori Risku Foun ba Timor-Leste
UNICEF ho Australia AID Apoiu Motorizada 8 ba MSSI, Veronica: Fasilitador Sira Uza ho Kuidadu no Responsabilidade
Next Post UNICEF ho Australia AID Apoiu Motorizada 8 ba MSSI, Veronica: Fasilitador Sira Uza ho Kuidadu no Responsabilidade