APFTL Relata mudansa klimátika hamosu dezigualdade jéneru ne’ebé eziste iha Timor-Leste

  • 0
  • 125 views

Dilii, 24 Agustu 2026, (Iklik. Info) – Prezidente APFTL Benvinda Gusmão Alves hateten, Objetivu hosi konferensia imprensa ida-ne’e atu fo sai fila-fali rezultadu deskobrimentu sira konaba climate finance tracking, analiza feto jeneru feto nia esperensia konaba impaktu mudansa klimátika iha Timor-Leste, ne’ebe mak APFTL halo liuhosi sira nia entrevista.

” Atividade sira ne’ebe ami halo mak primeiru Oxfam mak halo sira-nia estudu konaba climate finance tracking no APFTL servisu  hamutuk ho grupu CGT halo estudu kazu ida konaba feto sira iha munisipiu Ermera, Dili no Manatuto iha tinan 2023, entrevista oinsa feto sira hasoru konaba mudansa klimátika.” Dehan Prezidente APFTL Benvinda Gusmão Alves, ba Jornalista sira, hafoin konferensia imprensa, iha salaun APFTL, Becora, segunda-feira, 24/08.

Liuhosi konferensia imprensa portavoz Rosalia Naz, hateten ohin, sira kontinua aprezenta deskobrimentu xave hosi estudu importante rua, primeiru  foka ba monitorizasaun finansiamentu klimátiku hosi perspetiva jéneru, no segundu esplora feto sira-nia esperiensia moris hasoru impaktu hosi mudansa klimátika iha Timor-Leste.

Estudu dala-uluk nia  bazeia ba kompromisu sira ne’ebé rekoñese iha nivel internasional no nasionál inklui akordu paris 2015.  Konvensaun konaba eliminasaun forma diskriminasaun hotu-hotu hasoru feto (CEDAW), objetivu dezenvolvimentu sustentável partikularmente ODS 5 konaba igualdade jéneru no ODS 13 konaba asaun klimátika,  kontribuisaun nasional determinadu (NDCs), planu adaptasaun nasionál no konstituisaun RDTL, garante igualdade entre feto no mane no ema hotu iha direitu ba ambiente ne’ebé saudavel no ekolojikamente.

” Peskiza daruak nia konaba feto sira-nia esperiensia hasoru mudansa klimátika iha Timor-Leste  hala’o iha Munisipiu 3 hanesan Ermera suku Fatuquero no Lauala, Dili suku Bidau no Hera, munisipiu Manatuto suku Sau no Aiteas.” Nia informa.

Nia dehan, mudansa klimátika laos neutru ba jéneru, maibe deskobrimentu sira konfirma katak mudansa klimátika halo klean liután dezigualdade jéneru ne’ebé eziste iha Timor-Leste. Feto sira relata beibeik kona-ba impaku sira ne’ebé relasiona ho mudansa klimátika hanesan bailoron naruk, udan-been ne’ebé ladún regular no inundasaun, aumenta ona sira nia todan loroloron nian no hamenus sira nia reziliénsia.

” Feto sira relata aumentu signifikativu sira hanesan tempu ne’ebé gasta hodi halibur bee, iha kazu balun presiza distánsia ne’ebé dook liu tanba tempu bailoron naruk ne’ebé kleur. Durante eventu klimátiku boot sira hanesan Siklone Seroja 2021 feto sira hasoru lakon produsaun ai-han no fonte rendimentu, aumentu serbisu kuidadu nian ne’ebé la selu iha uma-kain sira, vulnerabilidade ne’ebé aumenta tanba dezlokasaun no infraestrutura ne’ebé hetan estragu, feto sira mós relata aumentu risku ba inseguransa no violénsia bazeia ba jéneru durante no hafoin dezastre klimátiku sira.” Nia dehan.

Nia dehan tan, Iha tempu hanesan, feto sira  nafatin sai jestór prinsipál ba seguransa ai-han no asesu ba bee uma-kain nian no hala’o papél sentrál iha rekuperasaun no reziliénsia komunidade nian. Maibé, ho papél sentrál ida-ne’e, feto sira nafatin eskluidu hosi estrutura sira foti desizaun nian konaba mudansa klimátika iha nivel komunitáriu to’o nasionál. Ida-ne’e kria kontradisaun ida ne’ebé klaru, feto sira lori todan aas liu hosi impaktu klimátiku sira, maibé iha influensia ki’ik liu iha fo solusaun sira.

Nia informa, Finansiamentu klimátiku la to’o ba feto sira ho ekuitativu, maibe rezultadu estudu monitorizasaun finansiamentu klimátika nian revela dezekilibriu signifikativu ida iha oinsá distribuisaun rekursu klimátiku sira. Deskobrimentu kuantitativu xave sira hatudu katak 2.4% de’it hosi finansiamentu klimátika ne’ebé aloka mai Timor-Leste iha períodu 2018 – 2023 iha programa sira ne’ebé nian maka to’o diretamente ba organizasaun sira ne’ebé lidera hosi feto sira ka grupu feto sira.

Esperiénsia ne’ebe feto malu sira hasoru ba sira nia moris hateten sai ” Deskobrimentu kualitativu sira destaka realidade loro-loron nian iha númeru sira-ne’e nia kotuk. Feto sira deskreve beibeik aumenta difikuldade atu asegura bee, ai-han, no produsaun agríkola tanba variabilidade klimátika, karga serbisu ne’ebé aumenta tanba sira jere impaktu klimátiku no sobrevivénsia uma-kain nian, asesu limitadu ba sistema alerta sedu, informasaun kona-ba klima no apoiu institusionál, papél lideransa ne’ebé forte iha sistema informál sira hanesan grupu poupansa, agrikultura komunitária, no rede resposta ba dezastre.” Nia sublina.

Nia dehan,  Orsamentu Jerál estadu ba tinan 2027 dadauk ne’e estadu halo konsultasaun no dezenvolve orsamentu foun ba tinan 2027 aproveita momentu ida ne’e, “ami husu no enfaze ba governu no Parlamentu Nasionál konsidera mudansa klimátika iha orsamentu jerál estadu 2027 tanba orsamentu ne’e tenke sai instrumentu estratéjiku atu hamenus vulnerabilidade nasional, laos de’it resposta bainhira akontese krize. Valoriza Feto no juventude, hametin ekonomia lokál ba resilensia komunidae liu-liu feto sira iha aréa rural ne’ebe lori todan boot liu perante krizi klimátika no krizi ekonomia mundial ne’ebe ita asiste no enfrenta.”

Rekomenda, bazeia ba deskobrimentu sira ami husu asaun urjente atu estabelese sistema obrigatóriu sira ba monitorizasaun finansiamentu klimátiku ne’ebé  responde ba jeneru, hasae alokasaun finansiamentu direta ba organizasaun sira ne’ebe  lidera hosi feto no bazeia ba komunidade, asegura referénsia alokasaun minimu ba igualdade jéneru iha finansiamentu klimátika, institusionaliza feto sira-nia partisipasaun iha nivel hotu-hotu, rekoñese no integra feto sira-nia koñesimentu lokál nu’udar  fonte sentrál ba evidénsia klimátika.

Estudu refere  APFTL servisu hamutuk ho Core Group Transparancia (CGT) no Oxfam iha Timor-Leste (OiTL) ne’ebé apoiu husi governu Nova Zealandia através Oxfam Aotearoa.

Jornalista: Umbelina dos Reis

LABEH Monitoriza Dezenvolvimentu Nasaun Monu ba Lideránsa Inkapasidade no Laiha Integridade
Prev Post LABEH Monitoriza Dezenvolvimentu Nasaun Monu ba Lideránsa Inkapasidade no Laiha Integridade
Prinséza Sonam: Siénsia Tenke Avansa Hamutuk ho Responsabilidade ba Futuru
Next Post Prinséza Sonam: Siénsia Tenke Avansa Hamutuk ho Responsabilidade ba Futuru