Díli, 11 Agostu 2026 (Iklik.info)–Prezidente Repúblika (PR) José Ramos-Horta, hateten katak, Fidel Castro sai “Belun Bo’ot” ba Timor-Leste liuhusi solidariedade no kooperasaun entre nasaun rua, liuliu iha área saúde, edukasaun no formasaun rekursu umanu.
Xefe estadu dehan, nia asosia-an iha selebrasaun sira sentenáriu moris Fidel Castro Ruz nian, figura ida ne’ebé maka marka ho kle’an istória sékulu XX nian no ne’ebé nia influénsia ultrapasa fronteira sira Kuba nian.
Tanba nia moris iha tinan atus ida liubá, iha ema hadomi nia no iha ema odiu nia, no Istória ezije atu rekoñese ninia dimensaun oioin no, liuliu, saida mak nia husik hela iha povu sira seluk nia moris.
“Ba ami, timoroan, Fidel Castro sai, liu-liu, Belun Bo’ot Timor-Leste nian,” dehan Prezidente Repúblika Ramos-Horta bainhira halo nian diskursu iha Selebrasaun Sentenáriu Moris Fidel Castro Ruz nian, iha Arkivu no Muzeu Rezisténsia Timorense, Díli, Tersa 11/08.
Ramos Horta hato’o ninia memória kona-ba enkontru iha Kuala Lumpur, Malásia, iha tinan 2003, hamutuk ho Prezidente Repúblika Timor-Leste iha tempu ne’ebá, Kay Rala Xanana Gusmão. Enkontru ne’e akontese iha períodu Timor-Leste foin restaura independénsia no enfrenta dezafiu boot sira iha prosesu harii nasaun.
“Ha’u hanoin hikas ami-nia enkontru iha Kuala Lumpur, iha tinan 2003, hamutuk ho Prezidente Repúblika iha tempu ne’ebá, Kay Rala Xanana Gusmão. Timor-Leste foin restaura ninia independénsia. Ami maka nasaun joven ida ho nesesidade sira ne’ebé maka boot tebes, liuliu iha saúde no formasaun ba ami nia rekursu umanu sira,”
nia subliña.Nia esplika Fidel kompriende realidade ida ne’e no Cuba responde ho asaun konkretu. Haruka médiku no profisionál Kubanu atus ba atus maka mai iha Timor-Leste. Joven Timoroan sira ba estuda iha Kuba. Kooperasaun ne’e kontribui ba formasaun médiku Timoroan atus ba atus no ba dezenvolvimentu Timor nia kapasidade saúde nasionál.
Maibé kooperasaun Cuba-Timor-Leste la limita de’it ba medisina. Inklui mós edukasaun no programa alfabetizasaun koñesidu “Yo, sí puedo” (Sim, ha’u bele), ne’ebé ajuda Timoroan rihun ba rihun hetan abilidade bázika lee no hakerek.
“Bainhira ha’u hanoin kona-ba Fidel Castro nia legadu ba Timor-Leste, dimensaun umana ne’e mak ha’u konsidera importante liu. Kuba la fó de’it asisténsia mai ami; sira ajuda ami atu forma ema,” nia afirma.
Médiku timoroan ida fila ba uma hodi trata labarik ida, inan ida ka ferik-katuas ida halo hela kontribuisaun ida ne’ebé hakat liu kualkér momentu polítiku. No durante tinan susar sira, profisionál kubanu sira hela nafatin hopasiente Timor sira no komunidade Timor sira. Iha momentu sira ne’e mak rekoñese solidariedade loloos.
“Tanba solidariedade la sukat de’it hosi saida maka ita halo bainhira buat hotu la’o di’ak. Ida ne’e sukat hosi saida maka ita halo bainhira ema seluk hasoru hela tempu susar sira. Ne’e mak Cuba halo ba Timor-Leste,” nia dehan.
Nia salienta, solidariedade kubana ho nasaun sira iha Súl Globál maka karakterístika ida ne’ebé markante liu hosi legadu internasionál Fidel Castro nian. Médiku, profesór no profisionál kubanu sira serbisu iha rejiaun oioin iha Áfrika, Amérika Latina no Ázia, hodi kontribui ba saúde, edukasaun no formasaun ba rekursu umanu sira.
Timor-Leste hetan benefísiu hosi solidariedade ne’e. No tanba ne’e duni mak Timor-Leste la haluha ninia belun sira. Timor nia diplomasia mós harii iha memória no gratidaun nia leten. Durante Timor nia luta ba autodeterminasaun, Timor buka belun sira iha mundu tomak. Hafoin ukun-an, Timor buka parseiru sira atu harii Timor nia Estadu.
“Ami fiar katak diferensa polítika entre Estadu sira labele hamosu sofrimentu ba populasaun tomak. Ami fiar iha diálogu, iha kooperasaun, iha multilateralizmu no iha respeitu ba Direito Internasionál,”nia hateten.
Nune’e mos Xefe estadu fiar katak povu kubanu tenke bele partisipa tomak iha ekonomia internasionál no iha asesu ba kondisaun sira ne’ebé nesesáriu ba sira nia dezenvolvimentu no moris di’ak.
Tanba iha tinan 2024, Xefe Estadu mós hato’o ninia preokupasaun kona-ba inkluzaun Kuba nian iha lista Estadu Patrosinadór nian ba terorizmu. Xefe Estadu kontinua fiar katak polítika izolamentu no sansaun la’ós dalan atu rezolve diferensa entre Estadu sira.
Kuba projeta médiku sira, profesór sira no solidariedade umanitária sira ba mundu tomak. Liuhusi diálogu mak diferensa sira tenke rezolve. Ohin, kestaun ida-ne’e hetan urjénsia partikulár.
Kuba hasoru hela situasaun ekonómika no enerjétika ida ne’ebé maka susar tebes. Ahi mate beibeik, menus kombustível no difikuldade atu asesu ba sasán esensiál sira afeta hela populasaun nia moris loroloron no fó presaun ba servisu fundamentál sira, inklui saúde no fornesimentu bee.
Iha sentenáriu idan e’e, Xefe Estadu k husik mensajen ida ne’ebé hakat liu Fidel Castro no hakat liu iha nasaun rua. Atu ninia ezemplu solidariedade internasionál fó inspirasaun ba ema hotu ne’ebé, iha parte oioin mundu nian, dedika sira nia serbisu no sira nia moris ba kooperasaun entre povu sira, ba saúde, ba edukasaun no ba defeza dignidade umana.
Tanba ema sira ne’e maka médiku sira, profesór sira, tékniku sira, voluntáriu sira, traballadór umanitáriu sira no seluk tan, ne’ebé transforma solidariedade ba asaun konkreta sira no lori povu sira besik malu liután. No liuhusi sira mak amizade entre nasaun sira sai realidade.
Jornalsita: David da Costa