HAK Identifika Lakuna Infraestrutura no Asesibilidade iha Eskola 45 iha Ermera, Aileu no Baucau

  • 0
  • 12 views

Díli, 15 outubru 2026 (Iklik.Info) — Asosiasaun HAK identifika lakuna infraestrutura bázika, asesibilidade ba estudante ho defisiénsia, falta materiál aprendizajen no limitasaun asesu ba teknolojia iha Eskola Ensinu Báziku 45 iha Munisípiu Ermera, Aileu no Baucau. Rezultadu ne’e bazeia ba relatóriu monitorizasaun direitus umanus ne’ebé dokumenta kondisaun edukasaun, inklui disponibilidade rekursu umanu, bee moos, sanitasaun no fasilidade aprendizajen, ne’ebé presiza atensaun husi Governu no entidade relevante sira atu garante direitu ba edukasaun ho kualidade no inkluzivu ba labarik hotu-hotu.

Iha relatóriu monitorizasaun Asosiasaun HAK nian ne’ebé maka Iklik News sita  katak, Asosiasaun  HAK halo  monitorizasaun direitus umanus ba kondisaun Eskola Ensinu Báziku iha Munisípiu Ermera, Aileu no Baucau, identifika katak eskola sira sei enfrenta limitasaun iha infraestrutura bázika, asesibilidade ba estudante ho defisiénsia, disponibilidade materiál aprendizajen, teknolojia no rekursu umanu. Relatóriu ne’e dezenvolve hodi dokumenta realizasaun direitu ba edukasaun, ho atensaun ba asesu, kualidade, inkluzaun no ambiente aprendizajen ba estudante sira.

“Relatóriu monitorizasaun ne’e kobre eskola ensinu báziku 45 iha postu administrativu 13, suku 26 no aldeia 26, ho envolvimentu respondente hamutuk 90, inklui lideransa eskola no profesór/a sira. Total estudante iha eskola sira ne’ebé monitoriza hamutuk 16.258, kompostu husi estudante mane 8.180, estudante feto 8.078 no estudante ho defisiénsia 78,” Hateten iha Relatóriu Monitorizasaun Asosiasaun HAK nian kona-ba Ensinu Báziku iha Munisípiu Ermera, Aileu no Baucau ne’ebé Iklik News sita ohin, Kinta 15/10.

Maski monitorizasaun identifika problema iha infraestrutura no fasilidade aprendizajen, relatóriu ne’e mós hatudu katak programa edukasaun balun implementa ho di’ak. Planeamentu atividade eskola implementa iha eskola 45, ka 100%, no profesór/a sira uza materiál didátiku iha eskola hotu-hotu ne’ebé monitoriza. Programa merenda eskolár mós implementa iha eskola 45, ka 100%, no kontribui ba partisipasaun estudante sira iha prosesu aprendizajen.

Iha área rezultadu aprendizajen, nivél leitura no hakerek estudante konsidera di’ak iha eskola 45, ka 100%, enkuantu taxa prezensa estudante konsidera aas iha eskola 43, ka 96%. Dadus hirak-ne’e hatudu katak eskola no profesór/a sira kontinua halo esforsu atu asegura partisipasaun estudante no prosesu aprendizajen.

Maibé, iha área rekursu umanu, relatóriu ne’e identifika katak eskola 14, ka 31%, seidauk iha númeru profesór/a ne’ebé sufisiente atu responde ba nesesidade aprendizajen. Eskola 31, ka 69%, mak konsidera katak númeru profesór/a sufisiente.

Aleinde ne’e, asesu ba alojamentu ka dormitóriu ba profesór/a sira mós limitadu. Husi eskola 45 ne’ebé monitoriza, iha de’it eskola 3, ka 7%, mak iha alojamentu ba profesór/a, enkuantu eskola 42, ka 93%, seidauk iha fasilidade ne’e. Relatóriu ne’e mós hatudu katak eskola hotu-hotu identifika nesesidade atu hala’o formasaun adisionál ba profesór/a sira iha futuru, atu hadi’a sira-nia kapasidade profisionál no kualidade ensinu.

Iha infraestrutura bázika, asesu ba bee moos seidauk disponivél iha eskola hotu-hotu. Relatóriu hatudu katak eskola 32, ka 71%, iha asesu ba bee moos, enkuantu eskola 13, ka 29%, seidauk asesu. Instalasaun sanitasaun disponivél mós iha eskola 32, ka 71%.

Asesibilidade ba estudante ho defisiénsia sai preokupasaun ida tanba eskola 41, ka 91%, seidauk asesível ba estudante sira-ne’e. Iha sorin seluk, eskola 38, ka 84%, iha fasilidade jestaun lixu, maibé eskola 7, ka 16%, seidauk iha fatin atu jere lixu.

Iha fasilidade aprendizajen, relatóriu ne’e identifika katak eskola 24, ka 53%, iha ona biblioteka, enkuantu eskola 21, ka 47%, seidauk iha biblioteka. Ba sala komputadór, iha de’it eskola 7, ka 16%, mak iha fasilidade ne’e, enkuantu eskola 38, ka 84%, seidauk iha sala komputadór.

Asesu ba internet mós sei limitadu, tanba husi eskola 45 ne’ebé monitoriza, iha de’it eskola 6, ka 13%, mak iha asesu ba internet. Aleinde ne’e, iha de’it eskola 7, ka 16%, mak iha sala laboratóriu atu apoia atividade prátika ba estudante sira.

Disponibilidade livru estudante mós sai dezafiu ba prosesu aprendizajen. Relatóriu hatudu katak eskola 21, ka 47%, konsidera katak livru estudante sufisiente, enkuantu eskola 24, ka 53%, konsidera seidauk sufisiente. Kona-ba materiál ensinu no meius auxiliár, eskola 30, ka 67%, konsidera sufisiente atu apoia profesór/a sira, maibé eskola 15, ka 33%, seidauk iha materiál ne’ebé sufisiente.

Iha implementasaun programa merenda eskolár, maski eskola hotu-hotu ne’ebé monitoriza implementa programa ne’e, kondisaun apoiu ba implementasaun seidauk hanesan. Relatóriu hatudu katak eskola 22, ka 49%, mak konsidera kondisaun dapur ijiéniku di’ak, enkuantu eskola 23, ka 51%, seidauk iha kondisaun dapur ne’ebé di’ak.

Ba materiál dapur, eskola 37, ka 82%, konsidera katak iha materiál sufisiente, maibé eskola 8, ka 18%, seidauk sufisiente. Enkuantu ba bee moos atu apoia programa merenda eskolár, eskola 29, ka 64%, iha bee sufisiente, maibé eskola 16, ka 36%, seidauk iha bee sufisiente.

Husi perspetiva direitus umanus, relatóriu ne’e konsidera katak limitasaun hirak ne’e la’ós de’it problema infraestrutura, rekursu ka administrasaun, maibé mós bele afeta realizasaun direitu ba edukasaun no direitu seluk ne’ebé relasiona ho saúde, dignidade umana, igualdade no la-diskriminasaun.

Bainhira infraestrutura no servisu báziku ne’ebé nesesáriu ba prosesu aprendizajen la disponivél ka la adekuadu, estudante sira bele enfrenta obstákulu atu hetan edukasaun ho kualidade, iha ambiente seguru no ho dignidade. Situasaun ne’e bele afeta liuliu estudante ho defisiénsia no estudante sira ne’ebé presiza apoiu adisionál atu asesu ba prosesu aprendizajen.

Monitorizasaun ne’ebé  Asosiasaun HAK halo Monitoriza maka  iha Munisípiu Ermera maka Eskola  EBC-10 de Abril 1999, EBC-Raikala, EBF- Dona Ana Lemos no EBF-230 Eraulu iha Postu Administrativu Ermera. EBC-Fatuquero, EBC-Railaku Leten, EBC-4 de Setembru Railaku Vila, EBF-Railaku Vila, EBF-244 Matata, EBF-Railaku kraik, EBF-Kaitarhei no EBF-Tokoluli postu Administrativu Railaku. EBC-206 Fatubesi no EBC-1119 de Licapat iha Postu Administrativu Hatulia B. EBC-123 Lebuto 209 iha Postu Administrative Hatulia A. EBC-Gulolo, EBC- Letefoho Vila no EBF- Kalohan iha Postu Administrativu Letefoho.

No mós iha Munisípiu Baucau maka iha EBF-Jona Golgota, EBF-Bukoli, EBF-Seisal, EBF- Kaibada Uai-Mua, EBC- Uatu-Mesa Gari-Uai no EBC-Tirilolo iha Postu Administrativu Baucau Vila. EBF-Uatu-Hatu, EBF-Uatumisa no EBC-Uai-Bua iha Postu Administrativu Venilale. EBF-Bualale no EBF-1,2 Letemumu iha Postu Administrativu Quelikai Vila no mós EBC-Vemase iha Postu Administrativu Vemase.

Nune’e mós iha Munisípiu Aileu maka iha EBC-Seloi, EBC-das Flores, EBC-Daisoli, EBC-Lequitura, EBF-Cotobauru, EBF-Saboria, EBF-Lequitura no EBF-Culau iha Postu Administrativu Aileu Vila. EBC-Besilau no EBF-Foholau iha Postu Administrative Laulara. EBC-Fahisoi no EBF-Namuleso iha Postu Administrativu Lequidoe no mós EBC-Maumeta ho EBF-Mautoba iha Postu Administrativu Remexiu.

Tanba ne’e, relatóriu ne’e rekomenda atu Ministériu Edukasaun no entidade relevante sira fó prioridade ba hadi’a infraestrutura bázika, inklui bee moos no sanitasaun, hadi’a asesibilidade ba estudante ho defisiénsia, aumenta disponibilidade livru no materiál aprendizajen, no haforsa asesu ba teknolojia no internet.

HAK Rekomenda Governu Hadi’a Infraestrutura no Haforsa Kualidade Edukasaun iha Eskola 45

Relatóriu ne’e mós rekomenda atu haforsa formasaun profisionál ba profesór/a sira, hadi’a distribuisaun profesór/a tuir nesesidade eskola no aumenta kualidade implementasaun programa merenda eskolár. Medida hirak-ne’e konsidera importante atu responde ba lakuna sira ne’ebé identifika durante monitorizasaun.

Aleinde Ministériu Edukasaun, Autoridade Munisípiu, Diresaun Edukasaun Munisípiu, lideransa eskola no komunidade mós iha responsabilidade atu kontinua monitoriza kondisaun eskola, asegura manutensaun infraestrutura no buka solusaun ba nesesidade ne’ebé identifika iha terenu.

Parlamentu Nasionál, Autoridade Munisípiu no Diresaun Edukasaun Munisípiu mós iha papel importante iha fiskalizasaun, koordenasaun no implementasaun polítika edukasaun iha nivel lokal. Esforsu atu hadi’a kondisaun edukasaun presiza envolve instituisaun públika, eskola, komunidade no parseiru dezenvolvimentu sira.

Relatóriu monitorizasaun ne’e aprezenta evidénsia kona-ba kondisaun atual iha eskola ensinu báziku 45 iha Ermera, Aileu no Baucau, no konvida Governu no parte interesada sira atu aumenta investimentu, hadi’a asesibilidade no kualidade edukasaun, no haforsa responsabilizasaun ba implementasaun polítika edukasaun.

Objetivu prinsipál mak asegura katak labarik hotu-hotu, inklui estudante ho defisiénsia, bele asesu edukasaun ne’ebé seguru, inkluzivu, ho kualidade no respeitu ba dignidade umana.

Hatán  ba relatóriu monitorizasaun Asosiasaun HAK nian,  Diretór Jerál Edukasaun Pré-Eskolár no Ensinu Báziku Rekorrente Ministériu Edukasaun, Apolinario Rosa, hateten, sei kontinua aprezenta fali relatóriu monitorizasaun asosiasaun HAK kona-ba kondisaun eskola ensinu báziku 45 iha Munisípiu tolu ba lideransa Ministériu, inklui Ministra Edukasaun, atu konsidera iha prosesu planeamentu no orsamentu ba tinan sira tuirmai.

Apolinario  hateten, Ministériu edukasaun apresia no agradese ba asosiasaun Hak ne’ebé hala’o ona monitorizasaun iha eskola Ensinu Báziku 45 iha Munisípiu tolu. Apolinario konsidera katak dadus no informasaun ne’ebé aprezenta iha relatóriu ne’e importante atu ajuda Ministériu identifika nesesidade no hadi’a kondisaun edukasaun.

“Ami agradese ba asosiasaun HAK ne’ebé halo ona monitorizasaun ba eskola Ensinu Báziku 45 iha Munisípiu tolu. Tanba ne’e, Ministériu Edukasaun apresia servisu ne’e. Ami hein katak dadus ne’ebé aprezenta liuhusi relatóriu, ami sei hatutan ba ami nia dirijente sira, atu bele konsidera iha planu sira tuirmai,” dehan Apolinario Rosa.

Apolinario mós konfirma katak Ministériu akompaña hela kondisaun eskola sira, liuliu iha área remota sira, ne’ebé enfrenta dezafiu kona-ba infraestrutura no asesu ba servisu edukasaun. Nia mós rekoñese katak iha imajen sira ne’ebé aprezenta iha monitorizasaun hatudu katak edifísiu eskola balun harii ona iha tinan 2010.

“Relatóriu sira ne’e loos duni, ami akompaña loos, liuliu iha fatin sira ne’ebé ohin temi, inklui área remota sira. Imajen sira ne’ebé aprezenta ohin hatudu edifísiu eskola sira ne’ebé uluk halo iha tinan 2010,”  Esplika Apolinario Rosa.

Apolinario Rosa aumenta katak Ministériu Edukasaun sei kontinua hatutan rezultadu monitorizasaun ne’e ba lideransa ministeriál, liuliu Ministra Edukasaun, atu bele analiza no konsidera rekomendasaun sira iha planeamentu no orsamentu ba tinan 2027.

Apolinario haktuir tan katak konsiderasaun ba relatóriu ne’e importante atu Ministériu bele prepara medida adekuada ba tinan sira tuirmai, inklui tinan 2028, hodi responde ba nesesidade infraestrutura no hadi’a kualidade edukasaun iha eskola sira.

Relatóriu monitorizasaun asosiasaun HAH ne’e aprezenta dadus kona-ba kondisaun eskola ensinu báziku 45 iha Munisípiu Ermera, Aileu no Baucau. Rezultadu monitorizasaun ne’e bele sai hanesan referénsia ba Ministériu Edukasaun no entidade relevante sira atu identifika lakuna, determina prioridade no planeia intervensaun atu hadi’a kondisaun aprendizajen ba estudante sira.

Jornalista: David da Costa

CNC Halo Parseria ho UNTL atu Apoia Departmentu Istória iha Fakuldade Filozofia
Prev Post CNC Halo Parseria ho UNTL atu Apoia Departmentu Istória iha Fakuldade Filozofia
La’o Hamutuk Rekomenda Governu Aumenta Investimentu Agrikultura To’o 5% atu Haforsa Ekonomia Nasionál
Next Post La’o Hamutuk Rekomenda Governu Aumenta Investimentu Agrikultura To’o 5% atu Haforsa Ekonomia Nasionál