Díli, 12 outubru 2026 (Iklik.Info) — Timor-Leste enfrenta ona loron hitu tuir malu ho kualidade ár ne’ebé la di’ak, tanba ahi-suar husi indonézia ne’ebé afeta kondisaun ár iha Timor ne’e. Situasaun ne’e sai preokupasaun ba saúde públika no ambiente, liuliu ba komunidade sira ne’ebé diretamente hetan impaktu husi poluisaun ár.
Komunikadu ofisiál ne’ebé Iklik News sita husi pájina Facebook Direksaun Nasionál Meteorolojia no Jeofízika (DNMG) Timor-Leste katak, Sidade Dili enfrenta ona loron hitu tuir malu ho kualidade ár la di’ak, hahú husi loron 6 to’o 12 Outubru 2026. No dadus ne’e hetan husi estasaun automátika sira ne’ebé instala iha Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato, Komoro, no Ministériu Transportes no Komunikasaun, iha Kaikoli.
Kondisaun ár ne’ebé la di’ak ne’e relasiona ho ahi-suar husi sunu ai-laran iha rejiaun sira, liuliu iha Papua Osidentál, Indonézia. Anin husi monsaun Austrália lori ahi-suar no partíkula poluente sira ne’e to’o iha illa Timor, ne’ebé hamosu poluisaun ár no hamenus kualidade ár.
Além husi ahi-suar ne’ebé mai husi rai li’ur, atividade sunu rai iha Timor-Leste mós bele kontribui ba kondisaun ne’e.
Entre poluente sira ne’ebé deteta, partíkula PM2.5 mak sai preokupasaun boot ba saúde públika. Partíkula hirak ne’e iha medida ki’ik liu 2,5 mikrómetru, nune’e bele tama kle’an ba pulmaun bainhira ema dada iis.
Bainhira partíkula PM2.5 iha ár aumenta, situasaun ne’e bele hamosu irritasaun iha matan no dalan respiratóriu, mear no difikuldade atu dada iis. Aleinde ne’e, poluisaun ár bele aumenta risku ba ema ne’ebé sofre ona moras respiratóriu no moras kardiovaskulár, ne’ebé relasiona ho fuan no sistema sirkulasaun ran.
Labarik, ema katuas no ferik, no ema sira ne’ebé iha problema saúde, mak grupu ne’ebé vulnerável liu ba impaktu husi kualidade ár ne’ebé la di’ak.
Tuir informasaun DNMG Timor-Leste, hahú husi aban, loron 13 Outubru 2026, kualidade ár iha Dili espera atu hadi’a fali. Maski nune’e, hadi’a ne’e bele dura ba loron balun de’it.
Situasaun ne’e tanba atividade sunu ai-laran iha Papua sei kontinua. Iha loron 16 no 17 Outubru 2026, anin bele lori tan ahi-suar husi parte Papua, Indonézia, ba illa Timor.
Iha tempu hanesan, atividade sunu to’os ne’ebé relasiona ho prátika agríkola iha Timor-Leste mós bele kontribui ba deteriorasaun kualidade ár.
DNMG informa katak sei kontinua monitoriza kualidade ár liuhusi estasaun sira ne’ebé iha, no akompaña kondisaun meteorolójika, inklui direksaun anin no atividade sunu ai-laran iha rejiaun sira ne’ebé besik illa Timor.
DNMG Timor Fó Avizu ba Públiku Atu Prevene Risku Saúde
Relasiona ho situasaun ne’e, DNMG Timor-Leste fó avizu no rekomendasaun ba públiku atu foti medida preventiva hodi hamenus risku ba saúde, liuliu durante períodu ne’ebé ahi-suar barak.
Medida preventiva sira ne’e inklui: Uza máskara, liuliu ba labarik, ema katuas no ferik, no ema sira ne’ebé vulnerável. Evita ka limita atividade fízika iha li’ur durante períodu ne’ebé ahi-suar no poluisaun ár aas. Taka janela no odamatan bainhira ahi-suar ka pó barak iha ambiente.
Tanba ne’e mós evita sunu lixu iha fatin besik labarik, ema katuas no ferik, no ema vulnerável sira. Uza máskara filtrante apropriada bainhira presiza halo atividade iha li’ur. Buka asisténsia médika se hetan sintoma hanesan difikuldade atu dada iis. Akompaña informasaun no atualizasaun ofisiál husi DNMG Timor-Leste kona-ba kualidade ár no kondisaun meteorolójika.
Nune’e mós Direksaun Nasionál Meteorolojia no Jeofízika (DNMG) Timor-Leste, kontinua monitoriza situasaun ne’e atu akompaña mudansa kualidade ár no fó informasaun ba públiku kona-ba risku sira ne’ebé bele mosu.
Jornalista: David da Costa